इयत्ता १२ वी अर्थशास्त्र (HSC Board)
महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ (HSC) बोर्डाच्या नवीन अभ्यासक्रमावर आधारित ‘विसंगत शब्द ओळखा’ (Find the Odd Word Out) या घटकाची सविस्तर अभ्यास मार्गदर्शिका. संपूर्ण सकारण स्पष्टीकरणासह.
💡 बोर्ड परीक्षा यश मार्गदर्शिका (Board Exam Tips)
अर्थशास्त्र विषयाच्या प्रश्नपत्रिकेत प्रश्न क्रमांक १ च्या उपप्रश्नांमध्ये ‘विसंगत शब्द ओळखा’ हा प्रकार हमखास विचारला जातो. यात पैकीच्या पैकी गुण मिळवण्यासाठी खालील मुद्द्यांचे नीट पालन करा:
- वर्गीकरणाचे मूळ ओळखा: दिलेल्या चार शब्दांमध्ये तीन शब्द कोणत्या एकाच संकल्पनेचे, प्रकाराचे, नियमाच्या अपवादाचे किंवा वैशिष्ट्याचे भाग आहेत हे सर्वप्रथम ओळखा.
- अचूक निवड: विसंगत शब्द निवडून तो उत्तरात स्पष्टपणे ठळक अक्षरात लिहावा.
- सकारण स्पष्टीकरण: उर्वरित तीन शब्द एकमेकांशी कसे जोडले गेले आहेत (उदा. हे सर्व सूक्ष्म अर्थशास्त्राचे अभ्यासविषय आहेत) आणि निवडलेला विसंगत शब्द कसा वेगळा आहे (उदा. हा स्थूल अर्थशास्त्राचा भाग आहे), हे २ ते ३ वाक्यांत स्पष्ट आणि औपचारिक शैक्षणिक भाषेत मांडणे आवश्यक आहे.
अभ्यास प्रगती (My Learning Progress)
0 / २५ गट पूर्ण
गट १
सूक्ष्म अर्थशास्त्र
वैयक्तिक ग्राहक, वैयक्तिक उत्पादक, राष्ट्रीय उत्पन्न, विशिष्ट उद्योग
विसंगत शब्द
राष्ट्रीय उत्पन्न
सकारण स्पष्टीकरण: वैयक्तिक ग्राहक, वैयक्तिक उत्पादक आणि विशिष्ट उद्योग हे सूक्ष्म अर्थशास्त्राचे (Microeconomics) अभ्यासविषय असून ते अर्थव्यवस्थेतील विशिष्ट वैयक्तिक आर्थिक घटकांचा अभ्यास करतात. याउलट, राष्ट्रीय उत्पन्न ही संपूर्ण अर्थव्यवस्थेतील एकूण उत्पन्नाचे मोजमाप करणारी स्थूल अर्थशास्त्राची (Macroeconomics) संकल्पना आहे.
गट २
उपयोगिता विश्लेषण
रूप उपयोगिता, सेवा उपयोगिता, ज्ञान उपयोगिता, सीमांत उपयोगिता
विसंगत शब्द
सीमांत उपयोगिता
सकारण स्पष्टीकरण: रूप उपयोगिता, सेवा उपयोगिता आणि ज्ञान उपयोगिता हे वस्तूच्या स्वरूपावरून किंवा सेवांमधून मिळणारे उपयोगितेचे विविध प्रकार (Types of Utility) आहेत. दुसरीकडे, सीमांत उपयोगिता ही वस्तूच्या उपभोग घेतलेल्या शेवटच्या नगापासून मिळणाऱ्या उपयोगितेचे मापन करणारी संकल्पना आहे.
गट ३
मागणी विश्लेषण
प्रत्यक्ष मागणी, अप्रत्यक्ष मागणी, पूरक मागणी, वैयक्तिक मागणी
विसंगत शब्द
वैयक्तिक मागणी
सकारण स्पष्टीकरण: प्रत्यक्ष मागणी, अप्रत्यक्ष मागणी आणि पूरक (संयुक्त) मागणी हे वस्तूच्या प्रत्यक्ष उपभोगावरून किंवा निर्मितीवरून पडणारे मागणीचे प्रमुख प्रकार (Types of Demand) आहेत. याउलट, वैयक्तिक मागणी हे एका विशिष्ट ग्राहकाने विशिष्ट कालखंडात वेगवेगळ्या किमतींना बाजारात केलेली मागणी दर्शवणारे पत्रक आहे.
गट ४
मागणीची लवचिकता
किंमत लवचिकता, उत्पन्न लवचिकता, छेदक लवचिकता, संपूर्ण अलवचिक मागणी
विसंगत शब्द
संपूर्ण अलवचिक मागणी
सकारण स्पष्टीकरण: किंमत लवचिकता, उत्पन्न लवचिकता आणि छेदक (क्रॉस) लवचिकता हे मागणीच्या लवचिकतेचे प्रमुख तीन प्रकार (Types of Elasticity of Demand) आहेत. तर संपूर्ण अलवचिक मागणी हा मागणीच्या किंमत लवचिकतेचे मोजमाप करताना अभ्यासला जाणारा एक विशिष्ट उपप्रकार आहे.
गट ५
मागणीची लवचिकता
गुणोत्तर पद्धत, एकूण खर्च पद्धत, भूमिती पद्धत, उत्पन्न पद्धत
विसंगत शब्द
उत्पन्न पद्धत
सकारण स्पष्टीकरण: गुणोत्तर पद्धत, एकूण खर्च पद्धत आणि भूमिती (किंवा बिंदू) पद्धत या तिन्ही मागणीची किंमत लवचिकता मोजण्याच्या शास्त्रीय पद्धती आहेत. याउलट, उत्पन्न पद्धत ही देशाचे राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income) मोजण्यासाठी वापरली जाणारी एक पद्धत असून तिचा मागणी मोजणीशी संबंध नाही.
गट ६
मागणी विश्लेषण
गिफेनचा विरोधाभास, प्रतिष्ठेच्या वस्तू, सट्टा, सामान्य वस्तू
विसंगत शब्द
सामान्य वस्तू
सकारण स्पष्टीकरण: गिफेनचा विरोधाभास, प्रतिष्ठेच्या वस्तू आणि सट्टा हे तिन्ही मागणीच्या नियमाचे अपवाद (Exceptions to Law of Demand) आहेत, जिथे किंमत वाढल्यास मागणी वाढते. मात्र, सामान्य वस्तूच्या (Normal Goods) बाबतीत मागणीचा नियम पूर्णपणे लागू होतो, म्हणजेच किंमत वाढल्यास मागणी घटते.
गट ७
पुरवठा विश्लेषण
तंत्रज्ञानाची स्थिती, उत्पादन खर्च, वाहतूक खर्च, सीमांत उपयोगिता
विसंगत शब्द
सीमांत उपयोगिता
सकारण स्पष्टीकरण: तंत्रज्ञानाची स्थिती, उत्पादन खर्च आणि वाहतूक खर्च हे बाजारात वस्तूचा एकूण पुरवठा निश्चित करणारे पुरवठ्याचे निर्धारक घटक (Determinants of Supply) आहेत. तर सीमांत उपयोगिता हा ग्राहकाच्या समाधानाशी आणि मागणीच्या बाजूशी संबंधित असलेला घटक आहे.
गट ८
बाजाराचे प्रकार
पूर्ण स्पर्धा, मक्तेदारी, मक्तेदारीयुक्त स्पर्धा, पेन
विसंगत शब्द
पेन
सकारण स्पष्टीकरण: पूर्ण स्पर्धा, मक्तेदारी आणि मक्तेदारीयुक्त स्पर्धा हे अर्थशास्त्रामध्ये विक्रेते आणि ग्राहक यांच्यातील स्पर्धेच्या स्वरूपावरून पाडलेले बाजाराचे प्रकार (Market Structures) आहेत. तर ‘पेन’ ही एक सामान्य भौतिक उपभोग्य वस्तू असून तो बाजाराचा कोणताही प्रकार दर्शवत नाही.
गट ९
बाजाराचे प्रकार
असंख्य ग्राहक, एकजिनसी वस्तू, बाजाराचे संपूर्ण ज्ञान, किंमत कर्ता
विसंगत शब्द
किंमत कर्ता
सकारण स्पष्टीकरण: असंख्य ग्राहक, एकजिनसी वस्तू आणि बाजाराचे संपूर्ण ज्ञान ही पूर्ण स्पर्धेच्या (Perfect Competition) बाजाराची ठळक वैशिष्ट्ये आहेत. पूर्ण स्पर्धेत विक्रेता किंमत स्वीकारणारा (Price Taker) असतो. किंमत कर्ता (Price Maker) हे मक्तेदारी बाजाराचे वैशिष्ट्य आहे.
गट १०
बाजाराचे प्रकार
खाजगी मक्तेदारी, सार्वजनिक मक्तेदारी, कायदेशीर मक्तेदारी, दुय्यम मक्तेदारी
विसंगत शब्द
दुय्यम मक्तेदारी
सकारण स्पष्टीकरण: खाजगी मक्तेदारी, सार्वजनिक मक्तेदारी आणि कायदेशीर मक्तेदारी हे मालकी व कायद्याच्या आधारे वर्गीकरण केलेले मक्तेदारीचे प्रकार (Types of Monopoly) आहेत. दुय्यम मक्तेदारी (Secondary Monopoly) नावाचा कोणताही प्रकार अर्थशास्त्रात अस्तित्वात नाही.
गट ११
निर्देशांक
किंमत निर्देशांक, संख्यात्मक निर्देशांक, मूल्य निर्देशांक, भूमितीय निर्देशांक
विसंगत शब्द
भूमितीय निर्देशांक
सकारण स्पष्टीकरण: किंमत निर्देशांक, संख्यात्मक निर्देशांक आणि मूल्य निर्देशांक हे आर्थिक चलांमधील वेगवेगळ्या आयामांमधील बदल मोजणारे निर्देशांकाचे प्रमुख प्रकार (Types of Index Numbers) आहेत. याउलट, भूमितीय निर्देशांक ही निर्देशांक काढण्यासाठी वापरली जाणारी केवळ एक गणितीय पद्धत आहे.
गट १२
निर्देशांक
लास्पेअरची पद्धत, पाशेची पद्धत, फिशरची पद्धत, केन्सची पद्धत
विसंगत शब्द
केन्सची पद्धत
सकारण स्पष्टीकरण: लास्पेअरची पद्धत, पाशेची पद्धत आणि फिशरची पद्धत या निर्देशांक तयार करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या भारान्वित निर्देशांक पद्धती (Weighted Index Methods) आहेत. तर जे. एम. केन्स हे थोर अर्थशास्त्रज्ञ असून त्यांच्या नावाने निर्देशांकाची कोणतीही विशिष्ट रचना पद्धत नाही.
गट १३
राष्ट्रीय उत्पन्न
स्थूल देशांतर्गत उत्पादन (GDP), निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन (NNP), वैयक्तिक उत्पन्न, मानवी विकास निर्देशांक (HDI)
विसंगत शब्द
मानवी विकास निर्देशांक (HDI)
सकारण स्पष्टीकरण: GDP, NNP आणि वैयक्तिक उत्पन्न या राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या मोजमापाशी आणि आर्थिक उत्पन्नाच्या प्रमाणाशी थेट संबंधित संकल्पना आहेत. याउलट, मानवी विकास निर्देशांक (HDI) हा देशातील आरोग्य, शिक्षण आणि जीवनमानाचा दर्जा मोजणारा एक सामाजिक व आर्थिक निर्देशांक आहे.
गट १४
राष्ट्रीय उत्पन्न
उत्पादन पद्धत, उत्पन्न पद्धत, खर्च पद्धत, बचत पद्धत
विसंगत शब्द
बचत पद्धत
सकारण स्पष्टीकरण: उत्पादन पद्धत (Output Method), उत्पन्न पद्धत (Income Method) आणि खर्च पद्धत (Expenditure Method) या राष्ट्रीय उत्पन्नाचे मोजमाप करण्यासाठी स्वीकारल्या गेलेल्या तीन प्रमुख शास्त्रीय पद्धती आहेत. बचत पद्धत (Saving Method) ही राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्याची कोणतीही अधिकृत पद्धत नाही.
गट १५
राष्ट्रीय उत्पन्न
दुहेरी गणना, अमौद्रिक क्षेत्र, अपुरी सांख्यिकीय आकडेवारी, हस्तांतरित देणे
विसंगत शब्द
हस्तांतरित देणे
सकारण स्पष्टीकरण: दुहेरी गणना, अमौद्रिक क्षेत्र आणि अपुरी सांख्यिकीय आकडेवारी या राष्ट्रीय उत्पन्नाची अचूक मोजणी करताना प्रत्यक्ष व्यवहारात येणाऱ्या अडचणी (Practical Difficulties) आहेत. तर हस्तांतरित देणे (उदा. पेन्शन) ही एक तात्विक किंवा संकल्पनात्मक बाब (Conceptual Difficulty) आहे.
गट १६
सार्वजनिक वित्त
शुल्क, विशेष अधिभार, दंड व दंडात्मक रकमा, वस्तू व सेवा कर (GST)
विसंगत शब्द
वस्तू व सेवा कर (GST)
सकारण स्पष्टीकरण: शुल्क (फी), विशेष अधिभार आणि दंड व दंडात्मक रकमा हे शासनाला मिळणाऱ्या कर-व्यतिरिक्त किंवा गैर-कर महसुलाचे (Non-tax Revenue) विविध स्त्रोत आहेत. वस्तू व सेवा कर (GST) हा देशातील प्रमुख अप्रत्यक्ष कर असून तो कर महसुलाचा (Tax Revenue) भाग आहे.
गट १७
सार्वजनिक वित्त
महसुली खर्च, भांडवली खर्च, विकास खर्च, खाजगी खर्च
विसंगत शब्द
खाजगी खर्च
सकारण स्पष्टीकरण: महसुली खर्च, भांडवली खर्च आणि विकास खर्च हे शासनाद्वारे लोकांच्या कल्याणासाठी आणि प्रशासकीय कामांसाठी केले जाणारे सार्वजनिक खर्च (Public Expenditure) आहेत. याउलट, खाजगी खर्च हा वैयक्तिक पातळीवर सामान्य नागरिकांनी स्वतःच्या गरजा भागवण्यासाठी केलेला वैयक्तिक खर्च असतो.
गट १८
वित्तीय बाजार
भारतीय रिझर्व्ह बँक, व्यापारी बँका, सहकारी बँका, सावकार
विसंगत शब्द
सावकार
सकारण स्पष्टीकरण: भारतीय रिझर्व्ह बँक, व्यापारी बँका आणि सहकारी बँका या देशातील वित्तीय कायद्यांच्या अधीन असणाऱ्या संघटित नाणेबाजाराचा (Organized Money Market) भाग आहेत. तर सावकार हा कोणत्याही शासकीय नियंत्रणाशिवाय कर्ज देणारा असंघटित नाणेबाजाराचा (Unorganized Money Market) घटक आहे.
गट १९
वित्तीय बाजार
स्वदेशी बँकर, सावकार, पतसंस्था, अनियंत्रित बिगर-बँक वित्तीय मध्यस्थ
विसंगत शब्द
पतसंस्था
सकारण स्पष्टीकरण: स्वदेशी बँकर, सावकार आणि अनियंत्रित बिगर-बँक वित्तीय मध्यस्थ हे भारतीय नाणेबाजारातील असंघटित क्षेत्राचे (Unorganized Sector) प्रतिनिधी आहेत. पतसंस्था (Co-operative Credit Societies) या सहकार कायद्यांतर्गत नोंदणीकृत व नियमित चालणाऱ्या संघटित क्षेत्राचा भाग आहेत.
गट २०
वित्तीय बाजार
ठेवी स्वीकारणे, कर्ज देणे, पतनिर्मिती, चलन निर्मिती
विसंगत शब्द
चलन निर्मिती
सकारण स्पष्टीकरण: ठेवी स्वीकारणे, कर्ज देणे आणि पतनिर्मिती (Credit Creation) ही व्यापारी बँकांची (Commercial Banks) नफा कमवण्याच्या उद्देशाने केलेली प्राथमिक कार्ये आहेत. चलन निर्मिती (नोटा छापण्याचे कार्य) हे देशाच्या मध्यवर्ती बँकेचे (उदा. RBI चे) एकाधिकार कार्य आहे.
गट २१
परकीय व्यापार
अंतर्गत व्यापार, आयात व्यापार, निर्यात व्यापार, पुनर्निर्याद व्यापार
विसंगत शब्द
अंतर्गत व्यापार
सकारण स्पष्टीकरण: आयात व्यापार, निर्यात व्यापार आणि पुनर्निर्याद व्यापार हे दोन किंवा अधिक स्वतंत्र देशांमधील वस्तू आणि सेवांच्या देवाणघेवाणीशी संबंधित असणारे परकीय व्यापाराचे (Foreign Trade) प्रकार आहेत. अंतर्गत व्यापार हा एकाच देशाच्या सीमेच्या आत केला जातो.
गट २२
वित्तीय बाजार
समभाग, कर्जरोखे, सरकारी रोखे, व्यापारी पत्र
विसंगत शब्द
व्यापारी पत्र
सकारण स्पष्टीकरण: समभाग (Shares), कर्जरोखे (Debentures) आणि सरकारी रोखे (Bonds) ही दीर्घकालीन औद्योगिक किंवा शासकीय वित्तीय गरजा पूर्ण करणारी भांडवल बाजारातील (Capital Market) साधने आहेत. व्यापारी पत्र (Commercial Paper) हे नाणेबाजारात वापरले जाणारे अल्पमुदतीचे साधन आहे.
गट २३
बाजाराचे प्रकार
अनेक विक्रेते, उत्पादन भेद, विक्री खर्च, एकजिनसी वस्तू
विसंगत शब्द
एकजिनसी वस्तू
सकारण स्पष्टीकरण: अनेक विक्रेते, उत्पादन भेद (Product Differentiation) आणि ग्राहकांना आकर्षित करणारा विक्री खर्च ही मक्तेदारीयुक्त स्पर्धेच्या (Monopolistic Competition) बाजाराची ठळक वैशिष्ट्ये आहेत. एकजिनसी वस्तू (Homogeneous Product) हे पूर्ण स्पर्धेचे वैशिष्ट्य आहे.
गट २४
सूक्ष्म अर्थशास्त्र
भूमी, श्रम, भांडवल, नफा
विसंगत शब्द
नफा
सकारण स्पष्टीकरण: भूमी, श्रम आणि भांडवल हे नवीन वस्तू व सेवांची निर्मिती करण्यासाठी आवश्यक असणारे उत्पादनाचे मूलभूत घटक (Factors of Production) आहेत. तर नफा (Profit) हा उत्पादनाचा घटक नसून संयोजक (Entrepreneur) या उत्पादन घटकाला मिळणारा परतावा किंवा मोबदला आहे.
गट २५
मागणी विश्लेषण
वैयक्तिक मागणी पत्रक, बाजार मागणी पत्रक, मागणीचा नियम, पुरवठा पत्रक
विसंगत शब्द
पुरवठा पत्रक
सकारण स्पष्टीकरण: वैयक्तिक मागणी पत्रक, बाजार मागणी पत्रक आणि मागणीचा नियम या सर्व संकल्पना बाजारातील उपभोक्त्याच्या मागणी वर्तनाचे (Demand Behavior) विश्लेषण करतात. याउलट, पुरवठा पत्रक (Supply Schedule) हे विक्रेत्याच्या किंवा उत्पादकाच्या विक्री वर्तनाशी संबंधित आहे.