MPSC & State Board Study Guide: Physiography and Climate of Maharashtra (Class 9 Geography)

1. MPSC Syllabus Mapping

  • MPSC Rajyaseva (State Services) Prelims & Combined Exam (Group B & C) Prelims: General Studies (Geography of India with special reference to Maharashtra – Physical Geography, Physiographic Divisions, River Systems, and Climate).
  • MPSC Rajyaseva Mains (GS Paper I – Section 1.2 & 1.5):
    • Physical Geography of Maharashtra: Geological structure, physiographic divisions, Sahyadri and its offshoots, hills, peaks, passes, and coastal features.
    • Climate: Monsoon behavior, distribution of rainfall, temperature variations, drought-prone areas (पर्जन्यछायेचा प्रदेश), and climatic regions of Maharashtra.
  • Balbharati Alignment: Aligned with Maharashtra State Board Class 9 Geography (Chapter 2 & 3) and Class 11 Geography.

2. Core Factual Summary: Location, Extent, and Boundaries

Maharashtra is located in the western and central part of India, occupying a major portion of the Deccan Plateau. The state has a distinctive shape resembling a triangle with its base along the Arabian Sea and apex pointing eastwards.

  • Latitudinal Extent: 15°44′ N to 22°6′ N latitude.
  • Longitudinal Extent: 72°36′ E to 80°54′ E longitude.
  • Total Geographical Area: 3,07,713 sq. km. (accounts for 9.36% of India’s total geographical area, making it the 3rd largest state by area after Rajasthan and Madhya Pradesh).
  • Boundaries:
    • West: Arabian Sea (अरबी समुद्र).
    • North-West: Gujarat and Union Territory of Dadra and Nagar Haveli.
    • North & North-East: Madhya Pradesh.
    • East: Chhattisgarh.
    • South-East: Telangana.
    • South: Karnataka and Goa.

3. Physiographic Divisions of Maharashtra

According to the Class 9 Balbharati text, Maharashtra is divided into three distinct physiographic regions running parallel to each other from north to south:

A. The Konkan Coastal Plain (कोंकण किनारपट्टी)

The narrow strip of land lying between the Arabian Sea on the west and the Sahyadri Mountain Range on the east is known as the Konkan Coast. It is a rugged and dissected coastal plain formed due to the tectonic subsidence of the western coast.

  • Dimensions: It stretches from the Damanganga River (दमणगंगा नदी) in the north to the Terekhol Creek (तेरेखोल खाडी) in the south. The length is approximately 720 km. The width varies from 30 to 60 km, being wider in the north (Ulhas Basin) and narrower in the south.
  • Topography: The Konkan region is characterized by transverse hills, estuaries, creeks (खाड्या), and sandy beaches. The creeks are tidal inlets formed at river mouths, such as Dahanu, Vasai, Dharamtar, Rajapuri, Dabhol, Jaigad, Vijaydurg, Karli, and Terekhol creeks.
  • Sub-divisions of Konkan:
    • North Konkan (उत्तर कोंकण): Comprises Mumbai City, Mumbai Suburban, Thane, Palghar, and Raigad districts. The soil is predominantly alluvial and loamy, and the landscape is relatively less rugged.
    • South Konkan (दक्षिण कोंकण): Comprises Ratnagiri and Sindhudurg districts. This region is dominated by laterite rock (जांभी मृदा), which is rich in iron and aluminum minerals, giving the soil a reddish hue. It is highly dissected with steep slopes.
B. The Sahyadri Mountain Range / Western Ghats (सह्याद्री पर्वत / पश्चिम घाट)

The Sahyadri range forms the continuous western wall of the Deccan Plateau. It acts as a major water divide (जलविभाजक) separating the rivers flowing westwards into the Arabian Sea from those flowing eastwards into the Bay of Bengal.

  • Extent and Elevation: The length of Sahyadri in Maharashtra is about 440 km. Its average height is around 915 m to 1,220 m. The height generally increases towards the south. The western slope is extremely steep and escarped due to faulting, while the eastern slope merges gently into the Deccan Plateau.
  • Key Mountain Peaks in Maharashtra (in descending order of height):
    1. Kalsubai (कळसूबाई): 1646 meters (Ahmednagar District – Akole Taluka) — The highest peak in Maharashtra.
    2. Salher (साल्हेर): 1567 meters (Nashik District).
    3. Mahabaleshwar (महाबळेश्वर): 1438 meters (Satara District).
    4. Harishchandragad (हरिश्चंद्रगड): 1424 meters (Ahmednagar District).
    5. Saptashrungi (सप्तशृंगी): 1416 meters (Nashik District).
    6. Torna (तोर्णा): 1404 meters (Pune District).
  • Major Mountain Passes (घाट मार्ग): These passes are crucial for MPSC as they connect the coastal Konkan plain with the plateau:
    • Thal Ghat / Kasara Ghat (थळ घाट / कसारा घाट): Connects Mumbai to Nashik.
    • Bhor Ghat (बोर घाट): Connects Mumbai to Pune.
    • Varandha Ghat (वरंधा घाट): Connects Mahad to Bhor.
    • Kumbharli Ghat (कुंभार्ली घाट): Connects Chiplun to Karad.
    • Amba Ghat (आंबा घाट): Connects Ratnagiri to Kolhapur.
    • Phonda Ghat (फोंडा घाट): Connects Kankavli to Kolhapur.
    • Amboli Ghat (आंबोली घाट): Connects Sawantwadi to Belagavi.
C. The Maharashtra Plateau / Deccan Plateau (महाराष्ट्र पठार / दख्खनचे पठार)

Occupying more than 85% of the state’s geographical area, the Maharashtra Plateau is composed of basalt rock formed by fissure-type volcanic eruptions (ज्वालामुखी बेसाल्ट खडक) that occurred millions of years ago during the Cretaceous period.

  • Characteristics: The average elevation of the plateau is about 450 m, and it slopes gently eastwards and south-eastwards. The thickness of the basaltic layer (Deccan Trap) is greatest in the west near the Sahyadri range (up to 2,000 meters) and decreases towards the east.
  • Sub-ranges (Sahyadri’s Offshoots): Several hill ranges branch out eastwards from the main Sahyadri range, separating the major river basins:
    • Satmala-Ajanta Ranges (सातमळा-अजिंठा डोंगररांगा): Separate the Tapi-Purna River basin in the north from the Godavari River basin in the south.
    • Harishchandragad-Baleshwar Ranges (हरिश्चंद्रगड-बालेघाट डोंगररांगा): Separate the Godavari River basin from the Bhima River basin.
    • Mahadev Ranges / Shambhu Mahadev (शंभू महादेव डोंगररांगा): Separate the Bhima River basin from the Krishna River basin.
  • Local Plateaus: High-altitude flat regions on the plateau include the Buldhana Plateau, Yeotmal Plateau, Saswad Plateau, and Kas Plateau (Satara).

4. Climate of Maharashtra

Maharashtra experiences a Tropical Monsoon Climate (उष्णकटिबंधीय मान्सून हवामान). The climate is heavily influenced by the physiography of the Sahyadri range, which acts as a barrier to the moisture-laden monsoon winds.

A. Key Climatic Factors and Features
  • Temperature:
    • Coastal Region (Konkan): Experiences an equable and humid climate (समशीतोष्ण व दमट हवामान) due to maritime influence. The annual range of temperature is narrow, staying between 25°C and 32°C.
    • Plateau Region: Experiences an extreme or continental climate (विषम हवामान). The summer temperature in Vidarbha (विदर्भ) and Central Maharashtra (मध्य महाराष्ट्र) can exceed 45°C, especially in places like Chandrapur, Wardha, and Jalgaon.
  • Rainfall Distribution (Orographic Rainfall – प्रतिरोध पर्जन्य):
    • The South-West Monsoon winds (नैऋत्य मान्सून वारे) strike the Sahyadri mountains, causing heavy precipitation on the windward side (Konkan and Western slopes of Sahyadri). Rainfall here ranges from 3,000 mm to over 6,000 mm.
    • Amboli (आंबोली): Located in Sindhudurg district, Amboli receives the highest annual rainfall in Maharashtra (approx. 7,500 mm) and is known as the “Cherrapunji of Maharashtra.”
    • Rain-Shadow Region (पर्जन्यछायेचा प्रदेश): As the monsoon winds cross the Sahyadri and descend on the eastern side, they lose moisture. This creates a rain-shadow zone in Central Maharashtra (districts like Solapur, Ahmednagar, Pune-east, Sangli, and Satara) which receives less than 500–600 mm of annual rainfall.
    • Eastern Vidarbha: Receives moderate to high rainfall (1,000 mm to 1,500 mm) from both the Bay of Bengal branch and the Arabian Sea branch of the South-West Monsoon.
B. Seasons in Maharashtra
  1. Hot Weather Season (Summer – उन्हाळा): March to May. Temperatures rise rapidly. Dry weather prevails.
  2. South-West Monsoon Season (Rainy Season – पावसाळा): June to September. Brings about 85% of the state’s total rainfall.
  3. Retreating Monsoon Season (ऑक्टोबर हीट): October to November. High temperature and humidity cause sultry weather conditions.
  4. Cold Weather Season (Winter – हिवाळा): December to February. Dry, cool winds blow from the north. Minimum temperatures drop significantly in northern Maharashtra and Vidarbha.

5. High-Yield Revision Table

Geographical EntityKey Data / Factual InformationMPSC Exam Relevance / Significance
Highest PeakKalsubai (कळसूबाई) – 1,646 metersLocated on border of Nashik and Ahmednagar districts. High-yield peak order questions.
Highest Rainfall StationAmboli (आंबोली) – approx. 7,500 mmLocated in Sindhudurg district. Wettest place in the state.
Lowest Rainfall RegionDahiwadi (Mahn – Satara) / Solapur DistrictPart of the core rain-shadow region (पर्जन्यछायेचा प्रदेश).
Coastline Length720 kmStretches along the Arabian Sea. District-wise length order is crucial (Ratnagiri has the longest coastline).
Geological AgeDeccan Trap (Cretaceous Period – 66 Million Years ago)Formed by horizontal basaltic lava sheets via fissure eruptions.
Satmala-Ajanta RangeSeparates Tapi & Godavari BasinsFrequently asked matching question in MPSC Prelims.
Harishchandragad-BaleshwarSeparates Godavari & Bhima BasinsGeographical barrier in Central Maharashtra.
Shambhu Mahadev RangeSeparates Bhima & Krishna BasinsSouthernmost major offshoot of the Sahyadri in Maharashtra.

6. Mock MCQs for Practice

  1. Which of the following statements is/are correct regarding the Sahyadri Mountain Range in Maharashtra?
    i. The average elevation of the Sahyadri range in Maharashtra is 915 m to 1,220 m.
    ii. The height of the Sahyadri range increases towards the north in Maharashtra.
    iii. The western slope of the Sahyadris is gentle, while the eastern slope is steep and escarped.
    Options:
    A) Only i is correct.
    B) Only i and ii are correct.
    C) Only ii and iii are correct.
    D) All of the above are correct.
    Answer: A
    Explanation: Statement i is correct. Statement ii is incorrect because the height of the Sahyadri range generally increases towards the south, not the north. Statement iii is incorrect because the western slope is extremely steep and escarped due to faulting, while the eastern slope is gentle and merges into the Maharashtra Plateau.

  2. Arrange the following peaks of Maharashtra in the descending order of their heights:
    i. Mahabaleshwar (महाबळेश्वर)
    ii. Salher (साल्हेर)
    iii. Kalsubai (कळसूबाई)
    iv. Harishchandragad (हरिश्चंद्रगड)
    Options:
    A) iii – ii – i – iv
    B) iii – i – ii – iv
    C) iii – ii – iv – i
    D) ii – iii – i – iv
    Answer: C
    Explanation: The correct descending order is: Kalsubai (1646 m) > Salher (1567 m) > Harishchandragad (1424 m) > Mahabaleshwar (1438 m). Therefore, the sequence is iii (1646 m) – ii (1567 m) – iv (1424 m) – i (1438 m) is incorrect. Wait, let’s recheck the heights: Kalsubai is 1646 m, Salher is 1567 m, Mahabaleshwar is 1438 m, Harishchandragad is 1424 m. So the correct descending order is Kalsubai (1646 m) > Salher (1567 m) > Mahabaleshwar (1438 m) > Harishchandragad (1424 m). That maps to: iii – ii – i – iv. The correct option is A.

  3. Match the following pairs of Mountain Passes (घाट) and the cities they connect:
    a. Thal Ghat (थळ घाट)1. Kolhapur to Ratnagiri
    b. Bhor Ghat (बोर घाट)2. Mumbai to Nashik
    c. Amba Ghat (आंबा घाट)3. Sawantwadi to Belagavi
    d. Amboli Ghat (आंबोली घाट)4. Mumbai to Pune
    Options:
    A) a-2, b-4, c-1, d-3
    B) a-4, b-2, c-3, d-1
    C) a-2, b-4, c-3, d-1
    D) a-1, b-3, c-2, d-4
    Answer: A
    Explanation: Thal Ghat (also called Kasara Ghat) connects Mumbai to Nashik on NH-3. Bhor Ghat connects Mumbai to Pune on NH-4. Amba Ghat connects Kolhapur to Ratnagiri. Amboli Ghat connects Sawantwadi to Belagavi.

  4. Which of the following mountain ranges separates the Godavari river basin from the Bhima river basin?
    A) Satmala-Ajanta Range (सातमळा-अजिंठा डोंगररांगा)
    B) Harishchandragad-Baleshwar Range (हरिश्चंद्रगड-बालेघाट डोंगररांगा)
    C) Shambhu Mahadev Range (शंभू महादेव डोंगररांगा)
    D) Melghat Range (मेळघाट डोंगररांगा)
    Answer: B
    Explanation: The Satmala-Ajanta range separates the Tapi-Purna basin from the Godavari basin. The Harishchandragad-Baleshwar range separates the Godavari basin from the Bhima basin. The Shambhu Mahadev range separates the Bhima basin from the Krishna basin.

  5. Consider the following statements regarding the climate of Maharashtra:
    i. The rainfall in Konkan is mainly of the cyclonic type.
    ii. Central Maharashtra falls under the rain-shadow region of the Sahyadri range.
    iii. Eastern Vidarbha receives rainfall only from the Arabian Sea branch.
    Which of the above statements is/are incorrect?
    A) i and ii only
    B) ii and iii only
    C) i and iii only
    D) i, ii, and iii
    Answer: C
    Explanation: Statement i is incorrect because the rainfall in Konkan and Western Maharashtra is predominantly of the orographic (प्रतिरोध) type, caused by the physical barrier of the Sahyadris. Statement ii is correct as Central Maharashtra lies on the leeward side of the Sahyadri range, receiving low rainfall (rain-shadow zone). Statement iii is incorrect because Eastern Vidarbha receives rainfall from both the Arabian Sea and the Bay of Bengal branches of the South-West Monsoon.

7. Mains Descriptive Model Question

Question: “The physical features of Maharashtra have played a decisive role in shaping the climatic patterns and regional variations in rainfall across the state.” Critically analyze this statement with suitable examples. (15 Marks, 250 Words)

Model Answer Structure & Key Points:

  • Introduction: Briefly state the geographical positioning of Maharashtra and introduce the three main physiographic divisions—the Konkan Coast, the Sahyadri range (Western Ghats), and the Deccan Plateau. Mention that the Sahyadri range acts as the main climatic divide for the state.
  • Influence of Sahyadri on Rainfall (Orographic Mechanism):
    • Explain how the Sahyadri runs parallel to the western coast, standing perpendicular to the direction of the moisture-laden South-West Monsoon winds from the Arabian Sea.
    • This causes heavy orographic precipitation (प्रतिरोध पर्जन्य) on the windward side, giving the Konkan coast and Western Ghats (e.g., Mahabaleshwar and Amboli) high rainfall exceeding 3000 mm.
  • The Creation of the Rain-Shadow Region (पर्जन्यछायेचा प्रदेश):
    • Explain that once the monsoon winds cross the crest of the Sahyadri and descend towards the east, adiabatic warming occurs, decreasing the relative humidity of the winds.
    • This leads to the formation of a dry belt in Central Maharashtra (e.g., eastern parts of Pune, Satara, Sangli, and districts like Ahmednagar and Solapur) which receive less than 600 mm of annual rainfall, leading to frequent drought conditions.
  • Regional Temperature Variations:
    • Show how the Konkan’s low elevation and proximity to the sea maintain moderate, equable temperatures and high humidity year-round.
    • Contrast this with the Deccan Plateau, where continental features lead to high thermal variations (extreme summers in Vidarbha, with cities like Nagpur and Chandrapur recording 45°C+).
  • Climate of Eastern Vidarbha:
    • Explain how the low relief of the eastern part of the plateau allows the ingress of the Bay of Bengal branch, ensuring that Eastern Vidarbha gets high rainfall (1200–1400 mm) which supports dense forest covers, unlike dry Western Maharashtra.
  • Conclusion: Summarize by highlighting how physiography dictates agriculture, cropping patterns (e.g., rice in Konkan, drought-tolerant millets in the rain-shadow region, and cotton/soybean in Vidarbha), water management policies, and economic planning in Maharashtra.

महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना आणि हवामान: MPSC व राज्य बोर्ड (इयत्ता ९ वी) विशेष अभ्यास मार्गदर्शक

महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाच्या इयत्ता ९ वीच्या भूगोल अभ्यासक्रमातील ‘महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना व हवामान’ हा घटक स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने अत्यंत पायाभूत आणि महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या (MPSC) राज्यसेवा, संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षा तसेच इतर नागरी सेवा परीक्षांमध्ये या घटकावर दरवर्षी थेट तथ्य आणि संकल्पनांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात. हा अभ्यास मार्गदर्शक राज्य बोर्डाच्या मानकांनुसार आणि MPSC च्या नवीन परीक्षा पद्धतीनुसार तयार करण्यात आला आहे.

१. MPSC अभ्यासक्रम मॅपिंग (Syllabus Mapping)

  • MPSC पूर्व परीक्षा (राज्यसेवा व संयुक्त परीक्षा): महाराष्ट्राचा प्राकृतिक भूगोल – भू-स्वरूपे, मुख्य डोंगररांगा, शिखर प्रणाली, घाट मार्ग आणि कोकण किनारपट्टीची वैशिष्ट्ये. महाराष्ट्राचे हवामान – मान्सूनची निर्मिती, पर्जन्याचे वितरण, तापमान कक्षा आणि दुष्काळी प्रदेशांचे वितरण.
  • MPSC मुख्य परीक्षा (सामान्य अध्ययन पेपर – १: भूगोल): महाराष्ट्रातील प्राकृतिक विभाग व त्यांची वैशिष्ट्ये, सह्याद्रीचा जलविभाजक म्हणून रोल, हवामान विभागांचे वर्गीकरण (कोपेनचे वर्गीकरण), पर्जन्यछायेचा प्रदेश आणि कृषी-हवामान विभाग (Agro-Climatic Zones).

२. महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना (Physiography of Maharashtra)

महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना प्रामुख्याने ज्वालामुखीच्या भेगीय उद्रेकातून तयार झालेल्या बेसॉल्ट खडकापासून बनली आहे. राज्याचे एकूण क्षेत्रफळ ३,०७,७१३ चौ. किमी असून प्राकृतिकदृष्ट्या महाराष्ट्राचे तीन प्रमुख विभाग पडतात:

अ) कोकण किनारपट्टी (The Konkan Coast)
  • विस्तार व निर्मिती: पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वत यांच्या दरम्यानच्या उत्तर-दक्षिण लांबट पट्ट्यास ‘कोकण’ म्हणतात. सह्याद्री पर्वताच्या प्रस्तरभंगामुळे (Faulting) या किनारपट्टीची निर्मिती झाली आहे. उत्तर सीमेवरील दमनगंगा नदीपासून दक्षिण सीमेवरील तेरेखोल खाडीपर्यंत कोकणचा विस्तार सुमारे ७२० किमी आहे.
  • भौगोलिक वैशिष्ट्ये: कोकणची रुंदी उत्तरेकडे (उल्हास नदीच्या खोऱ्यात सुमारे ९० ते १०० किमी) जास्त आहे, तर दक्षिणेकडे (सिंधुदुर्ग जिल्हा – सुमारे ४० ते ४५ किमी) ती कमी होत जाते. कोकण किनारपट्टी ही ‘रिया’ (Ria) प्रकारची आहे, म्हणजेच समुद्राचे पाणी नद्यांच्या खोऱ्यात आतपर्यंत घुसून खाड्यांची निर्मिती झाली आहे.
  • खडक रचना: उत्तर कोकणात (ठाणे, पालघर, मुंबई) बेसॉल्ट खडक आढळतो, तर दक्षिण कोकणात (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग) जांभा खडक (Laterite Soil) आढळतो, जो लोह व ॲल्युमिनियम समृद्ध असतो.
ब) सह्याद्री पर्वत किंवा पश्चिम घाट (Sahyadri Range / Western Ghats)
  • वैशिष्ट्ये: हा महाराष्ट्राचा प्रमुख जलविभाजक (Water Divide) आहे. सह्याद्रीची एकूण लांबी सुमारे १६०० किमी असून महाराष्ट्रात त्याची लांबी सुमारे ४४० किमी आहे. याची सरासरी उंची ९०० ते १२०० मीटर दरम्यान आहे.
  • उतार: सह्याद्रीचा पश्चिमेकडील उतार तीव्र आणि कड्यासारखा सरळ खाली कोसळणारा आहे, तर पूर्वेकडील उतार अत्यंत मंद स्वरूपाचा आहे.
  • जलविभाजन कार्य: सह्याद्री पर्वतरांग ही अरबी समुद्राला मिळणाऱ्या नद्या (कोकणातील नद्या) आणि पूर्वेकडे बंगालच्या उपसागराला मिळणाऱ्या नद्या (गोदावरी, कृष्णा, भीमा) यांच्यातील पाण्याचे विभाजन करते.
क) महाराष्ट्राचे पठार किंवा दख्खनचे पठार (Deccan Plateau)
  • विस्तार: सह्याद्री पर्वताच्या पूर्वेकडील विस्तीर्ण प्रदेशाला ‘महाराष्ट्र पठार’ म्हणतात. हे पठार एकूण राज्याच्या ८६.७% क्षेत्र व्यापते. याची निर्मिती ज्वालामुखीच्या ‘डेक्कन ट्रॅप’ (Deccan Trap) प्रक्रियेतून झाली आहे.
  • खडक आणि मृदा: मुख्यत्वे बेसॉल्ट खडकाची झीज होऊन तयार झालेली काळी कापसाची मृदा किंवा ‘रेगूर मृदा’ (Regur Soil) येथे आढळते. ही मृदा ओलावा टिकवून ठेवण्यास अत्यंत सक्षम असते.
  • डोंगररांगा: सह्याद्री पर्वतावरून पूर्वेकडे तीन प्रमुख डोंगररांगा गेलेल्या आहेत ज्यांनी नद्यांची खोरी वेगळी केली आहेत:
    • सातमाळा-अजिंठा डोंगररांग: ही रांग तापी नदीचे खोरे आणि गोदावरी नदीचे खोरे यांना वेगळे करते.
    • हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगररांग: ही रांग गोदावरी नदीचे खोरे आणि भीमा नदीचे खोरे यांना वेगळे करते.
    • शंभू-महादेव डोंगररांग: ही रांग भीमा नदीचे खोरे आणि कृष्णा नदीचे खोरे यांना एकमेकांपासून वेगळे करते.

३. महाराष्ट्राचे हवामान (Climate of Maharashtra)

महाराष्ट्राचे हवामान हे उष्णकटिबंधीय मान्सूनी (Tropical Monsoon Climate) प्रकारचे आहे. यामध्ये ऋतू चक्र स्पष्टपणे जाणवते. सह्याद्री पर्वत राज्याच्या हवामान रचनेत सर्वात महत्त्वाची भूमिका बजावतो.

  • उन्हाळा (मार्च ते मे): मार्च महिन्यात तापमान वाढण्यास सुरुवात होते. मे महिना हा वर्षातील सर्वात उष्ण महिना असतो. मध्य महाराष्ट्र आणि विदर्भाच्या भागात तापमान ४०°C ते ४७°C पर्यंत पोहोचते. चंद्रपूर आणि वर्धा हे महाराष्ट्रातील सर्वाधिक तापमानाचे जिल्हे म्हणून ओळखले जातात.
  • पावसाळा (जून ते सप्टेंबर): महाराष्ट्रात मान्सूनचे आगमन साधारणपणे १० जूनच्या सुमारास दक्षिण कोकणात होते. नैऋत्य मान्सून वारे (South-West Monsoon) अरबी समुद्रावरून वाहत येताना सह्याद्री पर्वताला अडतात, ज्यामुळे कोकणात आणि घाटमाथ्यावर मुसळधार ‘प्रतिरोध प्रकारचा’ (Orographic Rain) पाऊस पडतो.
    • पर्जन्यछायेचा प्रदेश (Rain Shadow Area): सह्याद्री पर्वतावरून वारे पूर्वेकडे खाली उतरताना कोरडे होतात, त्यामुळे पश्चिम महाराष्ट्रातील सातारा, सांगली, सोलापूर, अहमदनगर आणि पुणे जिल्ह्यांच्या पूर्वेकडील भागात पाऊस अत्यंत कमी पडतो (५० ते ७५ सेमी). याला पर्जन्यछायेचा प्रदेश म्हणतात.
    • विदर्भातील पाऊस: पूर्वेकडे जाताना बंगालच्या उपसागरावरून येणाऱ्या मान्सूनच्या शाखेमुळे विदर्भात पावसाचे प्रमाण पुन्हा वाढते (१२० ते १५० सेमी).
  • हिवाळा (ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी): हवामान कोरडे आणि आल्हाददायक असते. उत्तर महाराष्ट्रात (नाशिक, धुळे) हिवाळ्यात तापमान खूप कमी होते (कधीकधी ५°C ते १०°C पर्यंत खाली येते).

४. MPSC क्विक रिव्हिजनसाठी परीक्षाभिमुख तक्ते (High-Yield Revision Tables)

तक्ता १: महाराष्ट्रातील प्रमुख पर्वत शिखरे (उंचीनुसार उतरता क्रम)

क्रमशिखरउंची (मीटर)जिल्हा
कळसूबाई१६४६अहमदनगर – नाशिक सीमा (अकोले)
साल्हेर१५६७नाशिक
महाबळेश्वर१४३८सातारा
हरिश्चंद्रगड१४२४अहमदनगर
सप्तशृंगी१४१६नाशिक
तोरणा१४०४पुणे

तक्ता २: महाराष्ट्रातील प्रमुख घाट मार्ग (उत्तरेकडून दक्षिणेकडे क्रम)

घाटाचे नावजोडणारी शहरे / मार्गमहत्त्व व वैशिष्ट्ये
थळ घाट (कसारा घाट)मुंबई – नाशिकNH-3 महामार्ग आणि मध्य रेल्वे मार्ग या घाटातून जातात.
बोर घाटमुंबई – पुणेNH-4 (द्रुतगती मार्ग) व मुंबई-चेन्नई रेल्वे मार्ग येथून धावतो.
वरंधा घाटभोर – महाडपश्चिम महाराष्ट्र व कोकण यांना जोडणारा निसर्गरम्य घाट.
कुंभार्ली घाटकराड – चिपळूणदख्खन पठार आणि दक्षिण कोकणाला जोडतो.
आंबा घाटकोल्हापूर – रत्नागिरीNH-204 महामार्गावर स्थित.
फोंडा घाटकोल्हापूर – पणजी (गोवा)व्यापारी दृष्टीने महत्त्वाचा मार्ग.
आंबोली घाटसावंतवाडी – बेळगावसर्वात दक्षिणेकडील घाट, अतिपर्जन्याचा प्रदेश (आंबोली जवळ).

५. नमुना बहुपर्यायी प्रश्न (Mock MCQs)

  1. प्रश्न: खालील शिखरांचा त्यांच्या उंचीनुसार उतरता क्रम निवडा:
    अ) साल्हेर, तोरणा, महाबळेश्वर, सप्तशृंगी
    ब) साल्हेर, महाबळेश्वर, हरिश्चंद्रगड, तोरणा
    क) कळसूबाई, हरिश्चंद्रगड, साल्हेर, महाबळेश्वर
    ड) महाबळेश्वर, साल्हेर, तोरणा, सप्तशृंगी
    उत्तर: (ब) साल्हेर, महाबळेश्वर, हरिश्चंद्रगड, तोरणा
    स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रातील शिखरांची उंची पुढीलप्रमाणे आहे: साल्हेर (१५६७ मी), महाबळेश्वर (१४३८ मी), हरिश्चंद्रगड (१४२४ मी), तोरणा (१४०४ मी). त्यामुळे पर्याय ‘ब’ हा योग्य उतरता क्रम दर्शवतो.

  2. प्रश्न: खालीलपैकी कोणती डोंगररांग गोदावरी आणि भीमा नद्यांची खोरी एकमेकांपासून वेगळी करते?
    १) सातमाळा-अजिंठा डोंगररांग
    २) हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगररांग
    ३) शंभू-महादेव डोंगररांग
    ४) सातपुडा पर्वतरांग
    उत्तर: २) हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगररांग
    स्पष्टीकरण: हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगररांग ही गोदावरी नदी खोऱ्याला भीमा नदीच्या खोऱ्यापासून वेगळे करण्याचे काम करते. शंभू-महादेव डोंगररांग भीमा व कृष्णा खोऱ्यांना वेगळी करते, तर सातमाळा-अजिंठा डोंगररांग तापी व गोदावरी खोऱ्यांना वेगळी करते.

  3. प्रश्न: महाराष्ट्रातील हवामाना संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
    अ) कोकण किनारपट्टीवर विषम आणि कोरडे हवामान आढळते.
    ब) महाराष्ट्रात पश्चिमेकडून पूर्वेकडे जाताना पर्जन्यमानाचे प्रमाण सुरुवातीला कमी होते आणि नंतर विदर्भात वाढत जाते.
    क) आंबोली हे महाराष्ट्रातील सर्वाधिक पर्जन्याचे ठिकाण आहे.
    योग्य विधान/विधाने निवडा:
    १) फक्त अ आणि ब
    २) फक्त ब आणि क
    ३) फक्त अ आणि क
    ४) वरील सर्व योग्य
    उत्तर: २) फक्त ब आणि क
    स्पष्टीकरण: कोकण किनारपट्टी समुद्र सानिध्यामुळे दमट आणि सम (Equable) हवामानाची आहे. त्यामुळे विधान ‘अ’ चुकीचे आहे. सह्याद्री ओलांडल्यानंतर पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात पाऊस कमी होतो व पुढे विदर्भाकडे जाताना तो पुन्हा वाढतो, हे विधान ‘ब’ योग्य आहे. तसेच आंबोली येथे सुमारे ७५० सेमी पाऊस पडतो, ज्यामुळे हे राज्यातील सर्वाधिक पावसाचे ठिकाण आहे (विधान ‘क’ योग्य).

  4. प्रश्न: मुंबई व पुणे या शहरांना जोडणारा प्रसिद्ध घाट मार्ग खालीलपैकी कोणता आहे?
    १) थळ घाट
    २) बोर घाट
    ३) आंबा घाट
    ४) माळशेज घाट
    उत्तर: २) बोर घाट
    स्पष्टीकरण: बोर घाट (खंडाळा घाट) हा मुंबई व पुणे या दोन महत्त्वाच्या शहरांना राष्ट्रीय महामार्ग ४ आणि रेल्वे मार्गाने जोडतो. थळ घाट हा मुंबईला नाशिकशी जोडतो.

  5. प्रश्न: कोकण किनारपट्टीच्या निर्मितीसाठी खालीलपैकी कोणती भू-वैज्ञानिक प्रक्रिया कारणीभूत ठरली आहे?
    १) वलीकरण (Folding)
    २) प्रस्तरभंग (Faulting / Rifting)
    ३) संचयन (Deposition)
    ४) भूकंपीय उत्थान (Seismic Upliftment)
    उत्तर: २) प्रस्तरभंग (Faulting / Rifting)
    स्पष्टीकरण: सुमारे ६.५ कोटी वर्षांपूर्वी भू-हालचालींमुळे सह्याद्रीच्या पश्चिम भागाचा मोठा भूखंड खाली खचला (प्रस्तरभंग झाला), ज्यातून कोकणच्या अरुंद किनारपट्टीची आणि सह्याद्रीच्या पश्चिमेकडील सरळ उभ्या कड्याची निर्मिती झाली.

६. मुख्य परीक्षा वर्णनात्मक नमुना प्रश्न (Mains Descriptive Model Question)

प्रश्न: “महाराष्ट्राच्या हवामानावर सह्याद्री पर्वताच्या (पश्चिम घाट) प्राकृतिक रचनेचा असणारा प्रभाव स्पष्ट करा.” (गुण: १५, शब्द मर्यादा: २५० शब्द)

उत्तर आराखडा व मुख्य मुद्दे:
  • प्रस्तावना: महाराष्ट्राचे स्थान आणि येथील उष्णकटिबंधीय मान्सूनी हवामानाचा थोडक्यात उल्लेख करावा. सह्याद्री हा राज्याचा प्रमुख जलविभाजक आणि हवामान नियंत्रक आहे हे स्पष्ट करावे.
  • मुख्य भाग:
    • प्रतिरोध प्रकारचा पाऊस (Orographic Rainfall): नैऋत्य मान्सून वारे अरबी समुद्रावरून बाष्प घेऊन येतात. सह्याद्रीच्या तीव्र उतारामुळे हे वारे अडवले जातात आणि वर चढताना थंड होतात. यामुळे कोकण आणि घाटमाथ्यावर (उदा. महाबळेश्वर, गगनबावडा) अतिवृष्टी होते.
    • पर्जन्यछायेची निर्मिती (Rain Shadow Effect): बाष्पयुक्त वारे जेव्हा सह्याद्री ओलांडून पूर्वेकडे जातात, तेव्हा ते खाली उतरताना त्यांचे तापमान वाढते आणि बाष्पधारण क्षमता वाढल्याने ते पाऊस देत नाहीत. यामुळे पश्चिम महाराष्ट्रातील पूर्वेकडील पट्ट्यात (अहमदनगर, सोलापूर, सांगलीचा काही भाग) अवर्षणप्रवण किंवा पर्जन्यछायेचा प्रदेश निर्माण होतो.
    • तापमानातील तफावत: समुद्रसपाटीपासून उंची जास्त असल्याने महाबळेश्वर, पाचगणी, लोणावळा यांसारख्या घाटमाथ्यावरील ठिकाणी हवामान थंड आणि आल्हाददायक राहते, तर पठारी भागावर ते उष्ण व विषम असते.
    • वारे आणि दमटपणा: सह्याद्रीच्या अडथळ्यामुळे कोकणात दमट हवामान कोंडून राहते, तर पठारावर कोरडे व विषम वारे वाहतात.
  • निष्कर्ष: सह्याद्रीच्या या प्राकृतिक प्रभावामुळेच महाराष्ट्रात कृषी-हवामान विविधता आढळते. पश्चिम घाटाच्या या हवामानशास्त्रीय भूमिकेमुळेच राज्यामध्ये पीक पद्धती, जलसंपत्ती आणि वनसंपदा यांचे प्रादेशिक वितरण ठरते, असे लिहून उत्तराचा समारोप करावा.

महाराष्ट्र का प्राकृतिक भूगोल और जलवायु (कक्षा 9 भूगोल – बालभारती आधारित)

यह अध्ययन मार्गदर्शिका महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडल (बालभारती) के कक्षा 9 भूगोल के पाठ्यक्रम और महाराष्ट्र लोक सेवा आयोग (MPSC) की राज्य सेवा (Rajyaseva) तथा संयुक्त (Combined Group B & C) परीक्षाओं के दृष्टिकोण से तैयार की गई है। महाराष्ट्र का प्राकृतिक ढांचा और इसकी जलवायु राज्य की कृषि, नदियों के प्रवाह, वनस्पति और आर्थिक गतिविधियों का आधार निर्धारित करती हैं।

MPSC परीक्षा पाठ्यक्रम मैपिंग (Syllabus Mapping)

  • MPSC प्रारंभिक परीक्षा (General Studies I): भारत और महाराष्ट्र का भूगोल – प्राकृतिक, सामाजिक और आर्थिक भूगोल।
  • MPSC मुख्य परीक्षा (GS Paper I – Geography of Maharashtra):
    • महाराष्ट्र की भू-आकृति (Physiography): कोंकण तटीय मैदान, सह्याद्रि श्रेणी (पश्चिमी घाट) और उसके दर्रे (Passes), दक्कन का पठार (Deccan Plateau) और उसकी प्रमुख पहाड़ियाँ (महादेव, हरिश्चंद्र-बालाघाट, सातपुड़ा)।
    • महाराष्ट्र की जलवायु (Climate): मानसूनी वर्षा का वितरण, तापमान की स्थिति, वर्षा की प्रादेशिक भिन्नता, सूखाग्रस्त और बाढ़ प्रवण क्षेत्र।

1. महाराष्ट्र का प्राकृतिक भूगोल (Physiography of Maharashtra)

महाराष्ट्र भारत के प्रायद्वीपीय पठार (Peninsular Plateau) के उत्तर-पश्चिमी भाग में स्थित है। भू-आकृतिक दृष्टिकोण से, महाराष्ट्र को मुख्य रूप से तीन प्रमुख प्राकृतिक विभागों में विभाजित किया जाता है:

(A) कोंकण तटीय मैदान (Konkan Coastal Lowlands)

सह्याद्रि पर्वत श्रेणी और अरब सागर के बीच स्थित उत्तर-दक्षिण फैले सँकरे तटीय मैदान को कोंकण तट कहा जाता है। इसका निर्माण सह्याद्रि से निकलने वाली तीव्रगामी नदियों के अपघर्षण और अवसादन से हुआ है।

  • विस्तार: उत्तर में दमनगंगा नदी से लेकर दक्षिण में तेरेखोल खाड़ी तक लगभग 720 किमी लंबाई में विस्तृत है।
  • चौड़ाई: कोंकण तट की चौड़ाई बहुत कम है, जो औसतन 30 से 60 किमी है। उत्तर में (उल्हास नदी घाटी के पास) इसकी चौड़ाई लगभग 90-100 किमी तक हो जाती है, जबकि दक्षिण में यह केवल 40 किमी के आसपास रह जाती है।
  • भूरूपीय विशेषताएं:
    • कोंकण का तटीय भाग अत्यधिक कटा-फटा (Ria Coast) है, जहाँ कई खाड़ियाँ (Creeks) और एस्चुअरी (Estuaries) पाई जाती हैं।
    • कोंकण के उत्तरी भाग (ठाणे, पालघर, मुंबई) की नदियाँ चौड़ी खाड़ियाँ बनाती हैं, जबकि दक्षिणी भाग (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग) में लैटेराइट मिट्टी (जांभा मृदा) और ऊबड़-खाबड़ स्थलाकृति की प्रधानता है।
    • कोंकण के निचले मैदानी भाग को ‘खलाटी’ (Khalati) कहा जाता है और सह्याद्रि की तलहटी के ऊंचे भाग को ‘वलाटी’ (Valati) कहा जाता है।
(B) सह्याद्रि पर्वत श्रेणी / पश्चिमी घाट (Sahyadri Range / Western Ghats)

सह्याद्रि श्रेणी महाराष्ट्र की जल-विभाजक (Water Divide) रेखा है जो अरब सागर में गिरने वाली कोंकण की नदियों और पूर्व की ओर बहने वाली दक्कन की नदियों (गोदावरी, कृष्णा, भीमा) के बेसिन को अलग करती है।

  • उत्पत्ति और बनावट: यह कोई वास्तविक वलित पर्वत नहीं है, बल्कि दक्कन के पठार का एक कगार (Fault Scarp) है, जिसका निर्माण भ्रंशन (Faulting) के कारण हुआ है। इसका पश्चिमी ढाल अत्यंत तीव्र (कगारनुमा) और पूर्वी ढाल अत्यंत मंद है।
  • ऊंचाई और लंबाई: महाराष्ट्र में सह्याद्रि की कुल लंबाई लगभग 440 किमी है। इसकी औसत ऊंचाई लगभग 900 से 1200 मीटर है।
  • सर्वोच्च शिखर: महाराष्ट्र का सबसे ऊंचा शिखर कलसूबाई (Kalsubai) है, जिसकी ऊंचाई 1646 मीटर है और यह अहमदनगर जिले के अकोले तालुका में स्थित है।
  • महत्वपूर्ण दर्रे (Mountain Passes / Ghats): सह्याद्रि को पार करने के लिए प्राचीन काल से ही प्राकृतिक दर्रों का उपयोग किया जाता रहा है। जैसे:
    • थल घाट (कसारा घाट): मुंबई को नासिक से जोड़ता है।
    • भोर घाट: मुंबई को पुणे से जोड़ता है।
    • वरंधा घाट: भोर को महाड से जोड़ता है।
    • कुंभारली घाट: कराड को चिपलून से जोड़ता है।
    • फोंडा घाट: कोल्हापुर को पणजी से जोड़ता है।
    • अम्बोली घाट: कोल्हापुर को सावंतवाड़ी से जोड़ता है (यह महाराष्ट्र का सबसे दक्षिणी दर्रा है)।
(C) महाराष्ट्र का पठार / दक्कन का पठार (Maharashtra Plateau)

महाराष्ट्र का लगभग 90% भूभाग दक्कन के पठार के अंतर्गत आता है। इस पठार का निर्माण आज से लगभग 6.5 से 6.8 करोड़ वर्ष पूर्व (क्रिटेशियस काल) में हुए ज्वालामुखी के दरारी उद्भेदन (Fissure Eruption) से निकले बेसाल्ट लावा के जमाव से हुआ है।

  • बनावट: लावा की परतों की मोटाई पश्चिम में (सह्याद्रि के पास) सबसे अधिक (लगभग 2000 मीटर) है और पूर्व की ओर (विदर्भ में) यह घटती जाती है। बेसाल्ट चट्टानों के अपक्षय (Weathering) से यहाँ अत्यंत उपजाऊ ‘रेगुर’ (काली कपास मृदा) का निर्माण हुआ है।
  • ढाल: संपूर्ण पठार का सामान्य ढाल पश्चिम से पूर्व और दक्षिण-पूर्व की ओर है।
  • प्रमुख उप-श्रेणियाँ (Offshoots of Sahyadri): मुख्य सह्याद्रि श्रेणी से पूर्व की ओर कई छोटी पहाड़ियां निकलती हैं, जो नदी घाटियों को विभाजित करती हैं:
    • सातपुड़ा श्रेणी और गावीलगढ़ पहाड़ियाँ: महाराष्ट्र की उत्तरी सीमा पर स्थित हैं। इसकी सबसे ऊंची चोटी तोरणमाल (अस्तंभा शिखर – 1325 मीटर) है।
    • सातमाला-अजंता श्रेणी: यह तापी नदी घाटी और गोदावरी नदी घाटी को विभाजित करती है।
    • हरिश्चंद्र-बालाघाट श्रेणी: यह गोदावरी नदी घाटी और भीमा नदी घाटी को विभाजित करती है।
    • शंभू-महादेव श्रेणी: यह भीमा नदी घाटी और कृष्णा नदी घाटी को विभाजित करती है।

2. महाराष्ट्र की जलवायु (Climate of Maharashtra)

महाराष्ट्र की जलवायु मुख्य रूप से उष्णकटिबंधीय मानसूनी (Tropical Monsoon Climate) है। राज्य की जलवायु पर सह्याद्रि पर्वतमाला की भौतिक ऊंचाई का सबसे अधिक प्रभाव पड़ता है, जिसके कारण राज्य में वर्षा का वितरण अत्यंत असमान है।

(A) वर्षा का वितरण और मानसून

महाराष्ट्र में लगभग 85% से 90% वर्षा दक्षिण-पश्चिम मानसून (South-West Monsoon) की अरब सागर शाखा से होती है, जो जून से सितंबर के दौरान सक्रिय रहती है।

  • प्रतिरोधी वर्षा (Orographic Rainfall): जब अरब सागर से उठने वाली आर्द्र मानसूनी हवाएं सह्याद्रि पर्वत से टकराती हैं, तो वे ऊपर उठकर ठंडी होती हैं और कोंकण तट तथा सह्याद्रि के पश्चिमी ढालों पर भारी वर्षा करती हैं।
    • कोंकण और सह्याद्रि के ऊंचे क्षेत्रों में 250 से 300 सेमी से अधिक वर्षा होती है।
    • अम्बोली (Amboli): सिंधुदुर्ग जिले में स्थित अम्बोली में महाराष्ट्र की सबसे अधिक वर्षा (लगभग 750 सेमी) दर्ज की जाती है, इसे “महाराष्ट्र का चेरापूंजी” भी कहा जाता है।
  • वृष्टि-छाया क्षेत्र (Rain Shadow Region): सह्याद्रि पर्वत को पार करने के बाद मानसूनी हवाओं की नमी बहुत कम हो जाती है और नीचे उतरते समय उनका तापमान बढ़ जाता है। इस कारण सह्याद्रि के पूर्व में स्थित पठारी भाग पर बहुत कम वर्षा होती है।
    • पुणे, सतारा, सांगली और अहमदनगर के पूर्वी हिस्से इस सूखे बेल्ट में आते हैं, जहां वार्षिक वर्षा केवल 50 से 70 सेमी होती है। सोलापुर जिला इसी न्यूनतम वर्षा वाले क्षेत्र में स्थित है।
  • विदर्भ में वर्षा की स्थिति: जैसे-जैसे मानसूनी हवाएं पूर्व में विदर्भ की ओर बढ़ती हैं, बंगाल की खाड़ी से आने वाली मानसूनी शाखा के प्रभाव के कारण वर्षा की मात्रा पुनः बढ़ने लगती है। विदर्भ के पूर्वी जिलों (गढ़चिरौली, गोंदिया, भंडारा) में वार्षिक वर्षा 120 से 150 सेमी तक होती है।
(B) तापमान और ऋतुएँ

महाराष्ट्र में मुख्य रूप से तीन ऋतुएँ पाई जाती हैं:

  1. ग्रीष्म ऋतु (मार्च से मई): इस दौरान तापमान तेजी से बढ़ता है। पठारी भागों में औसत तापमान 35°C से 40°C के बीच रहता है। विदर्भ (विशेषकर चंद्रपुर और वर्धा) में तापमान 45°C से 48°C तक पहुँच जाता है। कोंकण तट पर अरब सागर के प्रभाव के कारण जलवायु समशीतोष्ण और आर्द्र रहती है।
  2. वर्षा ऋतु (जून से सितंबर): दक्षिण-पश्चिम मानसून के आगमन के साथ वर्षा प्रारंभ होती है। कोंकण में उमस अधिक होती है, जबकि पठार पर मौसम सुहावना रहता है।
  3. शीत ऋतु (अक्टूबर से फरवरी): अक्टूबर के महीने में मानसून की वापसी (Retreating Monsoon) के कारण तापमान और आर्द्रता बढ़ती है, जिसे ‘अक्टूबर हीट’ (October Heat) कहा जाता है। इसके बाद तापमान में गिरावट आती है। महाराष्ट्र में सबसे कम तापमान पठारी इलाकों (जैसे नासिक और महाबलेश्वर) में दर्ज किया जाता है।

3. परीक्षा उपयोगी उच्च-उपज तथ्य और तालिकाएँ (High-Yield MPSC Study Tables)

MPSC प्रारंभिक और मुख्य परीक्षाओं में सीधे पूछे जाने वाले महत्वपूर्ण भौगोलिक आंकड़ों का संकलन नीचे दिया गया है:

प्राकृतिक श्रेणी / शिखर का नामऊंचाई (मीटर)जिला स्थानप्रमुख विशेषता
कलसूबाई (Kalsubai)1646 मीअहमदनगर / नासिक सीमामहाराष्ट्र का सर्वोच्च पर्वत शिखर
साल्हेर (Salher)1567 मीनासिकदूसरा सबसे ऊंचा शिखर (ऐतिहासिक किला)
महाबलेश्वर (Mahabaleshwar)1438 मीसताराकृष्णा, कोयना, वेन्ना, सावित्री और गायत्री नदियों का उद्गम
हरिश्चंद्रगढ़ (Harishchandragad)1424 मीअहमदनगरप्रसिद्ध अर्धचंद्राकार कोंकण कड़ा (Konkan Kada)
सप्तश्रृंगी (Saptashrungi)1416 मीनासिकधार्मिक महत्व और नासिक की प्रमुख श्रेणी
तोरणमाल (Toranmal)1150 मीनंदुरबारसतपुड़ा श्रेणी में स्थित प्रसिद्ध हिल स्टेशन
पर्वतीय श्रेणी (Offshoot)विभाजित होने वाली नदियां (River Basins Separated)उत्तर-दक्षिण सापेक्ष स्थिति
सातपुड़ा श्रेणी (Satpura Range)नर्मदा नदी और तापी नदी बेसिन को अलग करती हैमहाराष्ट्र की सबसे उत्तरी सीमा
सातमाला-अजंता श्रेणी (Satmala-Ajanta)तापी नदी और गोदावरी नदी बेसिन को अलग करती हैउत्तरी पठारी क्षेत्र (नासिक, औरंगाबाद)
हरिश्चंद्र-बालाघाट श्रेणीगोदावरी नदी और भीमा नदी बेसिन को अलग करती हैमध्य पठारी क्षेत्र (अहमदनगर, बीड़, लातूर)
शंभू-महादेव श्रेणी (Shambhu-Mahadev)भीमा नदी और कृष्णा नदी बेसिन को अलग करती हैदक्षिणी पठारी क्षेत्र (सतारा, सांगली)

त्वरित तथ्य वन-लाइनर्स:

  • तोरणमाल पठार: नंदुरबार जिले में स्थित है, जो सतपुड़ा पर्वत श्रृंखला का हिस्सा है। यहाँ ‘यशवंत झील’ स्थित है।
  • माथेरान: रायगढ़ जिले में स्थित एक अद्वितीय माथेरान हिल स्टेशन है, जहाँ वाहनों पर प्रतिबंध है। यह लाल मिट्टी (लैटेराइट) के पठार पर स्थित है।
  • दर्रे का उत्तर से दक्षिण क्रम: थल घाट → भोर घाट → कुंभारली घाट → अम्बा घाट → फोंडा घाट → अम्बोली घाट।
  • मृदा प्रकार: दक्कन पठार पर ‘रेगुर या काली कपास मृदा’, कोंकण तट पर ‘लैटेराइट (जांभा) मृदा’ (दक्षिणी भाग में) और तटीय क्षेत्रों में ‘जलोढ़ (Alluvial) मृदा’ पाई जाती है।

4. पांच मॉक बहुविकल्पीय प्रश्न (5 Mock MCQs for MPSC)

प्रश्न 1. निम्नलिखित पर्वत शिखरों को उनकी ऊंचाई के अनुसार घटते क्रम में व्यवस्थित कीजिए और सही विकल्प चुनिए:
(A) साल्हेर, कलसूबाई, महाबलेश्वर, सप्तश्रृंगी
(B) कलसूबाई, साल्हेर, महाबलेश्वर, सप्तश्रृंगी
(C) कलसूबाई, महाबलेश्वर, साल्हेर, सप्तश्रृंगी
(D) साल्हेर, महाबलेश्वर, कलसूबाई, सप्तश्रृंगी

उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र के पर्वत शिखरों की ऊंचाइयों का सही घटता क्रम इस प्रकार है: कलसूबाई (1646 मीटर) > साल्हेर (1567 मीटर) > महाबलेश्वर (1438 मीटर) > सप्तश्रृंगी (1416 मीटर)। अतः विकल्प (B) सही उत्तर है।

प्रश्न 2. हरिश्चंद्र-बालाघाट पर्वतीय श्रेणी किन दो नदी घाटियों के प्रवाह क्षेत्र को एक-दूसरे से अलग करती है?
(A) तापी और गोदावरी
(B) गोदावरी और भीमा
(C) भीमा और कृष्णा
(D) नर्मदा और तापी

उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: हरिश्चंद्र-बालाघाट श्रेणी मध्य महाराष्ट्र में स्थित है जो उत्तर में गोदावरी नदी घाटी और दक्षिण में भीमा नदी घाटी के बीच जल-विभाजक का कार्य करती है। तापी और गोदावरी को सातमाला-अजंता अलग करती है, जबकि भीमा और कृष्णा को शंभू-महादेव श्रेणी विभाजित करती है।

प्रश्न 3. महाराष्ट्र में मानसून के संबंध में निम्नलिखित कथनों पर विचार कीजिए:
1. महाराष्ट्र में सर्वाधिक वर्षा दक्षिण-पश्चिम मानसून की बंगाल की खाड़ी वाली शाखा से होती है।
2. सह्याद्रि के पूर्वी ढाल पर स्थित पठारी भाग एक वृष्टि-छाया (Rain Shadow) क्षेत्र है।
उपरोक्त में से कौन सा/से कथन सत्य है/हैं?
(A) केवल 1
(B) केवल 2
(C) 1 और 2 दोनों
(D) न तो 1 और न ही 2

उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: कथन 1 असत्य है क्योंकि महाराष्ट्र में लगभग 85-90% वर्षा दक्षिण-पश्चिम मानसून की अरब सागर शाखा से होती है, न कि बंगाल की खाड़ी की शाखा से। कथन 2 सत्य है क्योंकि सह्याद्रि को पार करते समय मानसूनी हवाओं की आर्द्रता कम हो जाती है, जिससे पूर्वी ढाल पर वर्षा की मात्रा बहुत घट जाती है और वह वृष्टि-छाया क्षेत्र बन जाता है।

प्रश्न 4. कोंकण तटीय मैदान के संदर्भ में निम्नलिखित शब्दावली को सुमेलित कीजिए:
1. खलाटी (Khalati) – (a) सह्याद्रि पर्वत की तलहटी का ऊंचा पूर्वी भाग
2. वलाटी (Valati) – (b) समुद्र के करीब स्थित निचला पश्चिमी मैदान
सही कूट चुनें:
(A) 1-(a), 2-(b)
(B) 1-(b), 2-(a)
(C) दोनों समानार्थक हैं और एक ही क्षेत्र को दर्शाते हैं
(D) उपरोक्त में से कोई नहीं

उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: कोंकण तट पर समुद्र के पास वाले निचले रेतीले मैदानी भाग को स्थानीय भाषा में ‘खलाटी’ (Khalati) कहा जाता है। इसके विपरीत, पूर्व की ओर सह्याद्रि पर्वत की तलहटी से सटे हुए थोड़े ऊंचे तथा ऊबड़-खाबड़ भाग को ‘वलाटी’ (Valati) कहा जाता है।

प्रश्न 5. महाराष्ट्र के किस जिले में स्थित ‘अम्बोली’ को राज्य का सबसे अधिक वर्षा प्राप्त करने वाला स्थान होने के कारण “महाराष्ट्र का चेरापूंजी” कहा जाता है?
(A) रत्नागिरी
(B) रायगढ़
(C) सिंधुदुर्ग
(D) कोल्हापुर

उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: अम्बोली हिल स्टेशन सिंधुदुर्ग जिले के सावंतवाड़ी तालुका में स्थित है। यहाँ औसत वार्षिक वर्षा लगभग 750 सेमी दर्ज की जाती है, जो पूरे महाराष्ट्र में सर्वाधिक है।

5. मुख्य परीक्षा वर्णनात्मक मॉडल प्रश्न (Mains Descriptive Model Question)

प्रश्न: “सह्याद्रि पर्वत श्रेणी (पश्चिमी घाट) महाराष्ट्र के भौतिक स्वरूप और मानसून जल निकासी प्रणाली दोनों का निर्धारण करने वाला मुख्य भौगोलिक कारक है।” इस कथन की समीक्षा कीजिए। (150 शब्द, 10 अंक)

मॉडल उत्तर संरचना और मुख्य बिंदु:

  • प्रस्तावना (Introduction): उत्तर की शुरुआत सह्याद्रि की भौगोलिक स्थिति से करें। यह उत्तर-दक्षिण दिशा में लगभग 440 किमी लंबा पठारी कगार है, जो महाराष्ट्र के पश्चिमी तट के समानांतर विस्तृत है।
  • मुख्य भाग (Body Paragraphs):
    • भौतिक स्वरूप पर प्रभाव: सह्याद्रि महाराष्ट्र को कोंकण तटीय मैदान (पश्चिम) और दक्कन के पठार (पूर्व) में विभाजित करता है। यह एक प्रमुख कगार (Fault Scarp) है जो भू-आकृतिक विविधता का निर्माण करता है।
    • जलवायु और मानसून पर प्रभाव: यह अरब सागर से आने वाले दक्षिण-पश्चिम मानसून के लिए एक अवरोध के रूप में कार्य करता है। इसके पश्चिमी ढाल पर अत्यधिक वर्षा (250-300 सेमी) होती है, जबकि इसके ठीक विपरीत पूर्वी ढाल पर शुष्क ‘वृष्टि-छाया क्षेत्र’ (Rain Shadow Zone) बनता है।
    • अपवाह तंत्र (Drainage System) पर प्रभाव: सह्याद्रि महाराष्ट्र का मुख्य जल-विभाजक है। इसके पश्चिमी ढालों से निकलने वाली नदियाँ (जैसे सावित्री, कुंडलिका, वैतरणा) तीव्रगामी और छोटी होती हैं जो अरब सागर में गिरती हैं, जबकि पूर्वी ढाल से निकलने वाली नदियाँ (जैसे गोदावरी, कृष्णा, भीमा) मंद ढाल के कारण पूर्व की ओर लंबी दूरी तय कर बंगाल की खाड़ी में गिरती हैं।
  • निष्कर्ष (Conclusion): संक्षेप में बताएं कि कृषि प्रारूप, वनों का वितरण और जल संसाधनों की उपलब्धता पूरी तरह से सह्याद्रि की इस भौगोलिक भूमिका पर निर्भर करती है, जो इसे महाराष्ट्र की जीवन रेखा बनाती है।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

© 2026 iaseasyway.com. All Rights Reserved.