Drainage System and Major Rivers of Maharashtra (Class 9 Geography) – MPSC Study Guide

The drainage system of Maharashtra (महाराष्ट्राची जलप्रणाली) is a fundamental topic in the physical geography of the state, serving as a cornerstone for both the Class 9 State Board (Balbharati) curriculum and various competitive examinations conducted by the Maharashtra Public Service Commission (MPSC). This study guide provides a comprehensive, high-yield overview of the river basins, their characteristics, economic utility, and exam-relevant facts.

MPSC Syllabus Mapping

  • MPSC Rajyaseva (State Services) Prelims & Mains (GS-1): Physical Geography of Maharashtra – Drainage systems, river courses, geological evolution, catchment areas, and water resources.
  • MPSC Combined Group B & C Exam: Regional geography of Maharashtra, specific river lengths, tributaries, confluences, and irrigation projects.
  • Class 9 Balbharati Geography Alignment: Chapter on Drainage (जलप्रणाली), focusing on the classification of east-flowing and west-flowing rivers.

Physiographic Framework and Water Divide

The drainage network of Maharashtra is primarily determined by its topography. The Western Ghats, also known as the Sahyadri (सह्याद्री) range, runs parallel to the Arabian Sea coast and acts as the chief water divide (मुख्य जलविभाजक) of the state. It separates the short, swift west-flowing rivers of the Konkan (कोकण) region from the long, gentle east-flowing rivers of the Deccan Plateau (दख्खनचे पठार). Additionally, the Satpura (सातपुडा) range in the north acts as a water divide between the Narmada and Tapi basins.

Classification of Rivers in Maharashtra

The river systems of Maharashtra are broadly categorized into two major divisions based on their flow direction:

  1. East-Flowing Rivers (पूर्ववाहिनी नद्या): These rivers originate in the Sahyadri range, flow eastward across the plateau, and drain into the Bay of Bengal. They cover approximately 75% of the state’s geographical area and form wide, mature valleys. The major systems include the Godavari (गोदावरी), Bhima (भीमा), and Krishna (कृष्णा).
  2. West-Flowing Rivers (पश्चिमवाहिनी नद्या): These rivers include the Tapi-Purna (तापी-पूर्णा) system in the northern rift valley, the Narmada (नर्मदा) along the northern border, and the numerous short, torrential streams of the Konkan coast that empty into the Arabian Sea.

1. The Godavari River System (गोदावरी नदी प्रणाली)

The Godavari is the most significant river in Maharashtra, often referred to as the ‘Dakshin Ganga’ (दक्षिण गंगा) or ‘Vriddha Ganga’ (वृद्ध गंगा) due to its size and spiritual importance. It is the longest river in the state and the second longest in India.

  • Origin (उगम): Trimbakeshwar (त्र्यंबकेश्वर) on the Brahmagiri (ब्रह्मगिरी) hills near Nashik (नाशिक) district.
  • Dimensions: Total length is 1,465 km, of which 668 km (approx. 45.6%) flows through Maharashtra. Its basin covers 1,52,588 sq. km, representing roughly 49.5% of Maharashtra’s total geographical area.
  • Flowing Districts: Nashik, Ahmednagar, Aurangabad (Chhatrapati Sambhajinagar), Jalna, Parbhani, Beed, Nanded, and Gadchiroli.
  • Left Bank Tributaries (डाव्या तीरावरील उपनद्या): Kadva (कडवा), Shivna (शिवना), Purna (पूर्णा), Pranhita (प्राणहिता) (the collective flow of Wardha, Wainganga, and Penganga), and Indravati (इंद्रावती).
  • Right Bank Tributaries (उजव्या तीरावरील उपनद्या): Darna (दारणा), Pravara (प्रवरा), Mula (मुळा), Kundalika (कुंडलिका), Sindphana (सिंदफणा), Bindusara (बिंदुसरा), and Manjra (मांजरा).
  • Key High-Yield Fact: The Pranhita River (प्राणहिता नदी) is the largest tributary of the Godavari by discharge, carrying the waters of the Vidarbha region through the Wainganga (वैनगंगा), Wardha (वर्धा), and Penganga (पेनगंगा) sub-basins.

2. The Bhima River System (भीमा नदी प्रणाली)

Although the Bhima River eventually merges with the Krishna River in Karnataka, it is treated as an independent drainage system within Maharashtra due to the sheer size of its basin and its socio-economic impact on Western Maharashtra.

  • Origin (उगम): Bhimashankar (भीमाशंकर) in the Pune (पुणे) district, which is also one of the twelve Jyotirlingas.
  • Dimensions: Total length is 861 km, with 451 km flowing within Maharashtra. The basin area in Maharashtra is 46,184 sq. km.
  • Flowing Districts: Pune, Ahmednagar, Solapur, and Satara.
  • Left Bank Tributaries (डाव्या तीरावरील उपनद्या): Ghod (घोड), Bhama (भामा), Indrayani (इंद्रायणी), and Sina (सीना) (which is the longest tributary of Bhima).
  • Right Bank Tributaries (उजव्या तीरावरील उपनद्या): Vel (वेळ), Mula-Mutha (मुळा-मुठा), Nira (नीरा), Karha (कऱ्हा), and Man (माण).
  • Cultural Resonance: At Pandharpur (पंढरपूर) in Solapur district, the Bhima River takes a crescent-like curve, earning it the local name Chandrabhaga (चंद्रभागा).

3. The Krishna River System (कृष्णा नदी प्रणाली)

The Krishna River basin is the southernmost major east-flowing basin in Maharashtra, noted for its fertile plains and intensive sugarcane cultivation.

  • Origin (उगम): Mahabaleshwar (महाबळेश्वर) in Satara (सातारा) district at an elevation of 1,337 meters.
  • Dimensions: Total length is 1,400 km, of which 282 km lies in Maharashtra. The basin area in the state is 28,700 sq. km.
  • Flowing Districts: Satara, Sangli, and Kolhapur.
  • Left Bank Tributaries: Yerla (येरळा) is the only major left-bank tributary of Krishna in Maharashtra and flows north-to-south.
  • Right Bank Tributaries: Koyna (कोयना), Venna (वेन्ना), Vasna (वासना), Panchganga (पंचगंगा), and Dudhganga (दूधगंगा).
  • The Panchganga (पंचगंगा): This river is a confluence of five streams: Kasari (कासारी), Kumbhi (कुंभी), Tulshi (तुळशी), Bhogavati (भोगवती), and the mythical/underground Saraswati (सरस्वती). It flows through Kolhapur district.

4. The Tapi-Purna River System (तापी-पूर्णा नदी प्रणाली)

The Tapi-Purna forms the primary west-flowing basin of the Deccan Plateau in northern Maharashtra, flowing through a structural rift valley.

  • Tapi Origin: Multai (मुलताई) in the Betul district of Madhya Pradesh, in the Satpura range.
  • Purna Origin: Gawilgarh Hills (गविळगड टेकड्या) near Chikhaldara in Amravati district.
  • Dimensions: Total Tapi length is 724 km, with 208 km flowing through Maharashtra. The combined Tapi-Purna basin covers 51,204 sq. km in Maharashtra.
  • Flowing Districts: Amravati, Akola, Buldhana, Jalgaon, Dhule, and Nandurbar.
  • Tributaries: Girna (गिरणा), Bori (बोरी), Panjhra (पांझरा), Aner (आणेर), and Vaghur (वाघूर).
  • The Saline Belt (खारपाणपट्टा): The Purna basin contains a high concentration of sodium chloride in its soils, leading to a saline groundwater belt in parts of Amravati, Akola, and Buldhana districts, posing unique agricultural challenges.

5. The Konkan Coastal Rivers (कोकणातील नद्या)

The rivers draining the coastal strip of Konkan have distinct hydrological features due to the narrow terrain between the Sahyadri and the Arabian Sea.

  • Characteristics: They are short (mostly under 100 km), flow with high velocity, are seasonal, and do not form deltas. Instead, they form estuaries or creeks (खाड्या) at their mouths.
  • Classification:
    • North Konkan: Damanganga (दमनगंगा), Surya (सूर्या), Vaitarna (वैतरणा) (the longest Konkan river at 154 km), and Ulhas (उल्हास) (122 km).
    • Central Konkan: Amba (अंबा), Kundalika (कुंडलिका), Savitri (सावित्री), and Vashishti (वाशिष्ठी).
    • South Konkan: Shastri (शास्त्री), Kajvi (काजवी), Karli (कर्ली), Gad (गड), and Terekhol (तेरेखोल) (which forms the southern boundary of Maharashtra with Goa).

High-Yield Facts for Quick MPSC Revision

Table 1: River Confluences (नद्यांचे संगम) in Maharashtra

  • Karad (कराड), Satara: Krishna and Koyna (known as Preeti Sangam – प्रीती संगम).
  • Toka (टोका), Ahmednagar: Godavari and Pravara.
  • Narsingpur (नृसिंहपूर), Pune: Bhima and Nira.
  • Tulapur (तुळापूर), Pune: Bhima and Indrayani.
  • Soma (सोम), Gadchiroli: Godavari and Pranhita.
  • Chandrapur Border: Wardha and Wainganga (forms the Pranhita River).

Table 2: Important Reservoirs and Dams (धरणे व जलाशय)

  • Jayakwadi Dam (जायकवाडी) on Godavari: Reservoir name is Nath Sagar (नाथसागर) at Paithan (1976).
  • Koyna Dam (कोयना) on Koyna: Reservoir name is Shivaji Sagar (शिवाजी सागर) in Satara (1964).
  • Ujjani Dam (उजनी) on Bhima: Reservoir name is Yashwant Sagar (यशवंतसागर) in Solapur (1980).
  • Radhanagari Dam (राधानगरी) on Bhogavati: Reservoir name is Laxmi Sagar (लक्ष्मीसागर) in Kolhapur (1954).
  • Bhatsa Dam (भातसा) on Bhatsa: Major water supplier to Mumbai metropolitan region, Thane.

Mock MCQs for MPSC Preliminary Exam

  1. Question: Which of the following is the only major left-bank tributary of the Krishna River in Maharashtra that flows in a north-to-south direction?

    (A) Koyna (कोयना)
    (B) Yerla (येरळा)
    (C) Panchganga (पंचगंगा)
    (D) Dudhganga (दूधगंगा)

    Answer: (B) Yerla

    Explanation: Unlike other major tributaries of the Krishna River in Maharashtra (such as Koyna, Venna, Panchganga, and Dudhganga) which are right-bank tributaries originating in the Sahyadri and flowing eastwards, the Yerla River is a left-bank tributary. It originates in the Mahadev Hills and flows southwards through Satara and Sangli districts before joining the Krishna.

  2. Question: Arrange the following Konkan rivers in order from North to South:

    (A) Vaitarna, Savitri, Shastri, Terekhol
    (B) Savitri, Vaitarna, Terekhol, Shastri
    (C) Vaitarna, Shastri, Savitri, Terekhol
    (D) Terekhol, Shastri, Savitri, Vaitarna

    Answer: (A) Vaitarna, Savitri, Shastri, Terekhol

    Explanation: The geographical order from north to south is: Vaitarna (Palghar/Thane districts in North Konkan), Savitri (Raigad district in Central Konkan), Shastri (Ratnagiri district in South-Central Konkan), and Terekhol (Sindhudurg district, forming the southernmost boundary of Maharashtra with Goa).

  3. Question: Consider the following statements regarding the Tapi-Purna basin in Maharashtra:

    1. The Tapi River flows through a structural rift valley between the Satpura and Ajanta-Satmala ranges.
    2. The Purna River originates in the Gawilgarh Hills and is a major right-bank tributary of the Tapi.
    Which of the statements given above is/are correct?

    (A) Only 1
    (B) Only 2
    (C) Both 1 and 2
    (D) Neither 1 nor 2

    Answer: (A) Only 1

    Explanation: Statement 1 is correct; the Tapi flows through a rift valley. Statement 2 is incorrect because the Purna River is a major left-bank tributary of the Tapi, joining it from the south/east side near Changdev in Jalgaon district, not a right-bank tributary.

  4. Question: Match the following River Confluences with their correct locations:

    1. Krishna & Koyna – i. Narsingpur
    2. Bhima & Nira – ii. Karad
    3. Bhima & Indrayani – iii. Toka
    4. Godavari & Pravara – iv. Tulapur

    (A) 1-ii, 2-i, 3-iv, 4-iii
    (B) 1-i, 2-ii, 3-iii, 4-iv
    (C) 1-ii, 2-iv, 3-i, 4-iii
    (D) 1-iv, 2-i, 3-ii, 4-iii

    Answer: (A) 1-ii, 2-i, 3-iv, 4-iii

    Explanation: The correct matches are: Krishna and Koyna meet at Karad (Preeti Sangam); Bhima and Nira meet at Narsingpur in Pune district; Bhima and Indrayani meet at Tulapur; and Godavari and Pravara meet at Toka (Newasa) in Ahmednagar district.

  5. Question: Which of the following reservoirs is correctly matched with its respective dam project?

    (A) Ujjani Dam – Nath Sagar
    (B) Jayakwadi Dam – Yashwant Sagar
    (C) Koyna Dam – Shivaji Sagar
    (D) Radhanagari Dam – Shahu Sagar

    Answer: (C) Koyna Dam – Shivaji Sagar

    Explanation: The reservoir of the Koyna Dam is called Shivaji Sagar. The reservoir of the Ujjani Dam is Yashwant Sagar, while the reservoir of the Jayakwadi Dam is Nath Sagar. The reservoir of the Radhanagari Dam is Laxmi Sagar.

Mains Descriptive Model Question

Question: Analyze the geographical factors influencing the contrasting drainage patterns of the East-flowing and West-flowing rivers of Maharashtra. Discuss the agricultural and industrial significance of the Godavari River Basin. (15 Marks, 250 Words)

Model Answer Structure & Key Points:

  • Introduction: Define the role of the Western Ghats (Sahyadri) as the primary water divide of Maharashtra. Briefly mention the geographical distribution of east-flowing and west-flowing river systems.
  • Contrast in Drainage Patterns (Geographical Factors):
    • Slope & Velocity: East-flowing rivers flow over the gentle, eastward-sloping Deccan basaltic plateau, leading to long courses, dendritic drainage patterns, and wide, graded valleys. West-flowing coastal rivers flow down the steep scrap of the Sahyadris, resulting in short, high-velocity courses, parallel drainage patterns, and the formation of estuaries instead of deltas.
    • Catchment Area: East-flowing rivers cover about 75% of the state’s area (broad basins), whereas west-flowing Konkan rivers have restricted linear catchments. Tapi-Purna is an exception, flowing through a tectonic rift valley in the north.
  • Agricultural and Industrial Significance of the Godavari Basin:
    • Agricultural Impact: The basin covers nearly half of the state. It supports intensive cultivation of sugarcane, cotton, oilseeds, and grapes (especially in Nashik). Major irrigation projects like Jayakwadi (Nath Sagar) and Majalgaon support the drought-prone regions of Marathwada.
    • Industrial Linkage: The river basin sustains major industrial hubs like Nashik, Aurangabad (Chhatrapati Sambhajinagar), and Nanded. It provides water for thermal power stations (e.g., Eklahare in Nashik) and sugar-processing industries.
  • Conclusion: Conclude by highlighting the ecological challenges facing the Godavari (such as river pollution, water scarcity in the upper reaches, and interstate water sharing disputes) and the need for integrated watershed management to ensure sustainable development.

महाराष्ट्राची जलप्रणाली आणि प्रमुख नद्या (इयत्ता ९ वी भूगोल आणि MPSC विशेष अभ्यास मार्गदर्शिका)

महाराष्ट्राचा भूगोल अभ्यासत असताना ‘जलप्रणाली’ (Drainage System) हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि सर्वाधिक गुण मिळवून देणारा घटक आहे. इयत्ता ९ वीच्या महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळाच्या (बालभारती) अभ्यासक्रमावर आधारित हा सारांश असून, तो राज्यसेवा (Rajyaseva), संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षा (Combined Group B & C) या स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरेल. महाराष्ट्राच्या आर्थिक, सामाजिक आणि कृषी विकासात येथील नदीप्रणालीचा वाटा अनन्यसाधारण आहे.

१. MPSC अभ्यासक्रम मॅपिंग (Syllabus Mapping)

  • MPSC पूर्व परीक्षा: महाराष्ट्राचा भूगोल – प्राकृतिक रचना, जलप्रणाली (प्रमुख नद्या, उपनद्या, उगम, लांबी, जलविभाजक आणि खोऱ्यांचे क्षेत्रफळ).
  • MPSC मुख्य परीक्षा (सामान्य अध्ययन – १): महाराष्ट्राचा भूगोल – नदीप्रणाली व जलसंपत्ती, पाटबंधारे व जलव्यवस्थापन, धरणांचे जलाशय आणि नदीजोड प्रकल्प.
  • मुख्य परीक्षा (कृषी व अर्थव्यवस्था): जलसिंचनाचे प्रकार, नद्यांचे पाणलोट क्षेत्र विकास (Watershed Development) आणि पिण्याच्या पाण्याचे प्रश्न.

२. मुख्य सारांश: महाराष्ट्राची जलप्रणाली

महाराष्ट्राच्या जलप्रणालीचे प्रामुख्याने दोन मुख्य भाग पडतात: पूर्ववाहिनी नद्या आणि पश्चिमवाहिनी नद्या. सह्याद्री पर्वत (पश्चिम घाट) हा महाराष्ट्रातील मुख्य जलविभाजक (Water Divide) आहे. या जलविभाजकामुळे नद्यांचे प्रवाह दोन विरुद्ध दिशांना विभागले गेले आहेत.

अ) पूर्ववाहिनी नद्या (East-Flowing Rivers)

सह्याद्री पर्वताच्या पूर्व उतारावर उगम पावून पूर्वेकडे वाहणाऱ्या नद्या बंगालच्या उपसागराला जाऊन मिळतात. महाराष्ट्रातील एकूण नदीखोऱ्यांपैकी सुमारे ७५% पेक्षा जास्त क्षेत्र या नद्यांनी व्यापले आहे. यामध्ये गोदावरी, भीमा व कृष्णा या तीन प्रमुख नदीप्रणालींचा समावेश होतो.

१. गोदावरी नदी खोरे: गोदावरी ही महाराष्ट्रातील व भारतातील (गंगा नदीनंतर) सर्वात लांब आणि मोठी नदी आहे. तिला ‘दक्षिण गंगा’ किंवा ‘वृद्ध गंगा’ असेही म्हटले जाते. नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर जवळील ब्रह्मगिरी पर्वतावर तिचा उगम होतो. महाराष्ट्रात तिची लांबी ६६८ किमी आहे (एकूण लांबी १४६५ किमी). गोदावरीने महाराष्ट्राचे सुमारे ४९% क्षेत्र व्यापले आहे. प्रवरा, मुळा, सिंदफणा, बिंदुसरा, कुंडलिका या उजव्या किनाऱ्याने मिळणाऱ्या, तर कादवा, शिवना, कापूर, दुधना, दक्षिण पूर्णा, आणि प्राणहिता (पेनगंगा, वर्धा व वैनगंगा यांचा एकत्रित प्रवाह) व इंद्रावती या डाव्या किनाऱ्याने मिळणाऱ्या प्रमुख उपनद्या आहेत.

२. भीमा नदी खोरे: भीमा नदी पुणे जिल्ह्यातील आंबेगाव तालुक्यातील भीमाशंकर येथे उगम पावते. भीमा नदी जरी कृष्णा नदीची उपनदी असली, तरी महाराष्ट्रात तिचे खोरे स्वतंत्र व मोठे मानले जाते. महाराष्ट्रात तिची लांबी ४५१ किमी आहे. सोलापूर जिल्ह्यातील पंढरपूर येथे तिला ‘चंद्रभागा’ या नावाने ओळखले जाते. भामा, इंद्रायणी, मुळा-मुठा, घोड, सीना, नीरा, आणि कऱ्हा या तिच्या महत्त्वाच्या उपनद्या आहेत. हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगररांग गोदावरी आणि भीमा नदीची खोरी वेगळी करते.

३. कृष्णा नदी खोरे: कृष्णा नदी सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर येथे उगम पावते. महाराष्ट्रात तिची लांबी २८२ किमी आहे (एकूण लांबी १४०० किमी). कृष्णेचे खोरे अत्यंत सुपीक खोरे म्हणून ओळखले जाते. वेण्णा, कोयना, येरळा, वारणा, पंचगंगा (कुंभी, कासारी, तुळशी, भोगावती आणि सरस्वती या पाच नद्यांचा एकत्रित प्रवाह) आणि दूधगंगा या तिच्या प्रमुख उपनद्या आहेत. शंभूमहादेव डोंगररांगेमुळे भीमा व कृष्णा नद्यांची खोरी एकमेकांपासून वेगळी झाली आहेत.

ब) पश्चिमवाहिनी नद्या (West-Flowing Rivers)

पश्चिमवाहिनी नद्यांमध्ये उत्तर महाराष्ट्रातील तापी-पूर्णा खोरे आणि सह्याद्रीत उगम पावून अरबी समुद्राला मिळणाऱ्या कोकणातील नद्यांचा समावेश होतो.

१. तापी-पूर्णा खोरे: तापी नदी मध्य प्रदेशातील बैतुल जिल्ह्यातील मुलताई येथे उगम पावते. महाराष्ट्रात तिची लांबी २०८ किमी आहे. पूर्णा ही तापीची प्रमुख उपनदी असून ती अमरावती जिल्ह्यातील मेळघाट डोंगररांगात उगम पावते. तापी-पूर्णा हे खचदरीचे खोरे (Rift Valley) म्हणून ओळखले जाते. पांझरा, गिरणा, बोरी, अनेर आणि वाघूर या तापीच्या मुख्य उपनद्या आहेत. सातपुडा पर्वत रांगांमुळे तापी खोरे नर्मदा नदी खोऱ्यापासून वेगळे झाले आहे.

२. कोकणातील नद्या: सह्याद्री पर्वताच्या पश्चिम उतारावर उगम पावून अरबी समुद्राला मिळणाऱ्या नद्या अत्यंत आखूड, वेगवान आणि हंगामी स्वरूपाच्या असतात. अति तीव्र उतारामुळे या नद्या खाड्या तयार करतात, त्रिभुज प्रदेश (Delta) बनवत नाहीत. उत्तर कोकणातील वैतरणा (कोकणातील सर्वात लांब नदी – १५४ किमी) आणि उल्हास या प्रमुख नद्या आहेत. मध्य कोकणातील सावित्री, कुंडलिका व वशिष्टी तर दक्षिण कोकणातील शास्त्री, तेरेखोल आणि कारली या प्रमुख नद्या आहेत.

३. MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे कोष्टक व तथ्ये (High-Yield Facts & Tables)

खालील तक्त्यामध्ये महाराष्ट्रातील प्रमुख नद्या, त्यांचे उगमस्थान, महाराष्ट्रातील लांबी आणि जलप्रणालीचे वर्गीकरण दिले आहे:

नदीचे नावउगम स्थान (जिल्हा)लांबी (महाराष्ट्रात – किमी)खोऱ्याचे क्षेत्र (महाराष्ट्रात – %)प्रमुख धरण / जलाशय
गोदावरीत्र्यंबकेश्वर (नाशिक)६६८ किमी४९.०%जायकवाडी (नाथसागर)
भीमाभीमाशंकर (पुणे)४५१ किमी२२.६%उजनी (यशवंतसागर)
कृष्णामहाबळेश्वर (सातारा)२८२ किमी१०.९%कोयना (शिवाजीसागर)
तापीमुलताई (मध्य प्रदेश)२०८ किमी९.७%हतनूर (जळगाव)
वैनगंगामैकल टेकड्या (मध्य प्रदेश)२९५ किमीगोसीखुर्द (इंदिरा सागर)
वैतरणात्र्यंबकेश्वर टेकड्या (नाशिक)१५४ किमी(कोकण विभाग)मोडक सागर

महत्त्वाचे मुद्दे व जलविभाजक डोंगररांगा (MPSC Quick Revision Points):

  • नर्मदा नदी: महाराष्ट्राच्या अगदी उत्तर सीमेवरून नंदुरबार जिल्ह्यातून केवळ ५४ किमी वाहते. ही महाराष्ट्रातील सर्वात कमी लांबीची प्रमुख नदी आहे.
  • नद्यांचे क्षेत्रफळानुसार क्रम (उतरता): गोदावरी > भीमा > कृष्णा > तापी-पूर्णा > कोकणातील नद्या.
  • डोंगररांगा आणि नदीखोऱ्यांचे अलगीकरण:
    • सातपुडा रांग: नर्मदा आणि तापी नदी खोरे वेगळे करते.
    • सातमाळा-अजिंठा रांग: तापी आणि गोदावरी नदी खोरे वेगळे करते.
    • हरिश्चंद्र-बालाघाट रांग: गोदावरी आणि भीमा नदी खोरे वेगळे करते.
    • शंभूमहादेव रांग: भीमा आणि कृष्णा नदी खोरे वेगळे करते.

४. बहुपर्यायी प्रश्न (Mock MCQs)

प्रश्न १. महाराष्ट्रातील नदी खोऱ्यांच्या क्षेत्रफळानुसार खालीलपैकी कोणता उतरता क्रम बरोबर आहे?
(अ) गोदावरी > कृष्णा > भीमा > तापी
(ब) गोदावरी > भीमा > कृष्णा > तापी
(क) गोदावरी > तापी > भीमा > कृष्णा
(ड) गोदावरी > भीमा > तापी > कृष्णा
उत्तर: (ब)
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रात गोदावरी नदीने सर्वात जास्त क्षेत्र व्यापले आहे (सुमारे ४९%), त्यानंतर भीमा नदीचे खोरे (२२.६%), त्यानंतर कृष्णा नदीचे खोरे (१०.९%) आणि तापी-पूर्णा खोरे (९.७%) असा क्रम लागतो. म्हणून पर्याय (ब) योग्य आहे.

प्रश्न २. भीमा आणि कृष्णा नदीची खोरी खालीलपैकी कोणत्या डोंगररांगामुळे वेगळी झाली आहेत?
(अ) हरिश्चंद्र-बालाघाट रांग
(ब) सातमाळा-अजिंठा रांग
(क) शंभूमहादेव डोंगररांग
(ड) महादेव डोंगररांग व सातपुडा रांग
उत्तर: (क)
स्पष्टीकरण: सातारा व सांगली जिल्ह्यांच्या सीमेवर पसरलेल्या शंभूमहादेव डोंगररांगेमुळे उत्तरेकडील भीमा नदीचे खोरे आणि दक्षिणेकडील कृष्णा नदीचे खोरे एकमेकांपासून वेगळी झाली आहेत.

प्रश्न ३. खालीलपैकी कोणती जोडी अयोग्य (चुकीची) आहे? (नदी आणि तिचे उगमस्थान)
(अ) कृष्णा – महाबळेश्वर
(ब) भीमा – भीमाशंकर
(क) गोदावरी – त्र्यंबकेश्वर
(ड) तापी – अमरकंटक
उत्तर: (ड)
स्पष्टीकरण: तापी नदीचा उगम मध्य प्रदेशातील बैतुल जिल्ह्यातील मुलताई येथे सातपुडा पर्वत रांगांमध्ये होतो. अमरकंटक येथे नर्मदा आणि सोन नद्यांचा उगम होतो. उर्वरित सर्व पर्याय योग्य आहेत.

प्रश्न ४. कोकणातील नद्यांविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:
१. कोकणातील नद्या अरबी समुद्राला मिळण्यापूर्वी खाड्या (Estuaries) तयार करतात.
२. कोकणातील सर्वात लांब नदी वैतरणा आहे.
३. या नद्या गाळाचे त्रिभुज प्रदेश (Delta) तयार करतात.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहेत?
(अ) केवळ १ आणि २
(ब) केवळ २ आणि ३
(क) केवळ १ आणि ३
(ड) वरील सर्व विधाने बरोबर आहेत.
उत्तर: (अ)
स्पष्टीकरण: कोकणातील नद्या सह्याद्री पर्वतात उगम पावून अरबी समुद्राला मिळतात. तीव्र उतारामुळे त्यांचा वेग प्रचंड असतो, ज्यामुळे त्या गाळ साचवू शकत नाहीत आणि त्रिभुज प्रदेश (Delta) बनवत नाहीत, तर खाड्या तयार करतात. कोकणातील सर्वात लांब नदी वैतरणा (१५४ किमी) आहे. त्यामुळे विधान ३ चुकीचे असून विधान १ आणि २ बरोबर आहेत.

प्रश्न ५. खालील उपनद्यांचा पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या तापी नदीला मिळण्याचा अचूक क्रम ओळखा:
(अ) गिरणा, पांझरा, बोरी, वाघूर
(ब) पूर्णा, वाघूर, गिरणा, पांझरा
(क) पांझरा, गिरणा, वाघूर, पूर्णा
(ड) गिरणा, वाघूर, पूर्णा, पांझरा
उत्तर: (ब)
स्पष्टीकरण: तापी नदी पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहते. तिला उजव्या व डाव्या बाजूने अनेक उपनद्या मिळतात. पूर्वेकडून पश्चिमेकडे जाताना पूर्णा नदी अमरावती-बुलढाणा परिसरातून येते, त्यानंतर जळगाव जिल्ह्यात वाघूर व गिरणा नद्या मिळतात आणि धुळे जिल्ह्यात पांझरा नदी मिळते. त्यामुळे हा क्रम (ब) योग्य आहे.

५. मुख्य परीक्षा वर्णनात्मक मॉडेल प्रश्न (Mains Descriptive Model Question)

प्रश्न: “सह्याद्री पर्वत हा महाराष्ट्रातील प्रमुख जलविभाजक आहे.” या विधानाचा आधार घेऊन महाराष्ट्रातील पूर्ववाहिनी व पश्चिमवाहिनी नद्यांच्या प्राकृतिक व प्रवाह वैशिष्ट्यांची सविस्तर तुलना करा. (गुण: १५)

मॉडेल उत्तर रूपरेषा (Model Answer Framework):

प्रस्तावना: सह्याद्री पर्वत (पश्चिम घाट) हा महाराष्ट्राच्या भूगोलातील मुख्य जलविभाजक आहे. यामुळे राज्याची जलप्रणाली दोन भागात विभागली जाते – पूर्वेकडे बंगालच्या उपसागराकडे वाहणाऱ्या पूर्ववाहिनी नद्या आणि पश्चिमेकडे अरबी समुद्राकडे वाहणाऱ्या पश्चिमवाहिनी नद्या. या दोन्ही नद्यांच्या रचनेत व वैशिष्ट्यांमध्ये प्राकृतिक भिन्नतेमुळे मोठा फरक आढळतो.

मुख्य भाग (तुलनात्मक मुद्दे):

  1. प्रवाहाची लांबी व क्षेत्र: पूर्ववाहिनी नद्या (उदा. गोदावरी, कृष्णा) पठारावरून अत्यंत संथ गतीने वाहतात. त्यांची लांबी शेकडो किलोमीटर (६०० किमी+) असते व त्यांनी राज्याचे ७५% पेक्षा जास्त भूक्षेत्र व्यापले आहे. याउलट, कोकणातील पश्चिमवाहिनी नद्या अतिशय आखूड (सरासरी ४० ते १०० किमी) असून अरबी समुद्राला मिळतात.
  2. उतार आणि प्रवाहाचा वेग: पूर्ववाहिनी नद्या दख्खनच्या पठारावरील मंद उतारावरून वाहतात, त्यामुळे त्यांचा वेग कमी असतो. पश्चिमवाहिनी नद्या सह्याद्रीच्या तीव्र कड्यावरून खाली वाहतात, त्यामुळे त्यांचा वेग अत्यंत तीव्र असतो.
  3. मुखपाशी होणारी रचना: मंद वेग आणि लांब प्रवासामुळे पूर्ववाहिनी नद्या मुखापाशी (बंगालच्या उपसागरात) गाळ साचवून विस्तृत त्रिभुज प्रदेश (Delta) निर्माण करतात. याउलट, पश्चिमवाहिनी नद्या वेगवान प्रवाहामुळे गाळ थेट समुद्रात वाहून नेतात आणि खाड्या (Estuaries) तयार करतात, त्रिभुज प्रदेश बनवत नाहीत.
  4. जलसंचय आणि उपयोगिता: पूर्ववाहिनी नद्यांवर मोठी धरणे (उदा. जायकवाडी, उजनी, कोयना) बांधून विस्तीर्ण जलाशये निर्माण केली गेली आहेत, ज्यांचा वापर जलसिंचन व जलविद्युत निर्मितीसाठी होतो. पश्चिमवाहिनी नद्यांवर वेगवान प्रवाहामुळे मोठी धरणे बांधणे अवघड असून पाणी वेगाने समुद्रात वाहून जाते, मात्र तेथे लघु जलविद्युत प्रकल्प शक्य आहेत.
  5. हंगामी स्वरूप: पूर्ववाहिनी नद्या बारमाही किंवा दीर्घकाळ वाहणाऱ्या असतात (कोयना सारख्या उपनद्या धरण प्रवाहामुळे बारमाही आहेत), तर पश्चिमवाहिनी नद्या तीव्र पावसाळ्यात ओसंडून वाहतात व उन्हाळ्यात पूर्णपणे कोरड्या पडतात.

निष्कर्ष: महाराष्ट्रातील जलप्रणालीचे हे द्विविभाजन राज्याच्या आर्थिक विकासाला दिशा देणारे ठरले आहे. पूर्ववाहिनी नद्यांनी महाराष्ट्राच्या पठाराला कृषी समृद्धी दिली आहे, तर पश्चिमवाहिनी नद्या कोकणातील फळबाग लागवड आणि जलवाहतुकीच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. या दोन्ही प्रणालींचे योग्य जलव्यवस्थापन करणे ही राज्याच्या शाश्वत विकासाची गरज आहे.

MPSC पाठ्यक्रम मैपिंग (Syllabus Mapping)

महाराष्ट्र लोक सेवा आयोग (MPSC) की राज्य सेवा (State Services) और संयुक्त (Combined Group B & C) परीक्षाओं के दृष्टिकोण से ‘महाराष्ट्र की जलप्रणाली’ भूगोल विषय का एक अत्यंत महत्वपूर्ण और उच्च भारांश (High-Weightage) वाला भाग है। यह गाइड कक्षा 9वीं की बालभारती भूगोल पाठ्यपुस्तक के मानकों के अनुरूप तैयार की गई है:

  • MPSC प्रारंभिक परीक्षा (Prelims): महाराष्ट्र का प्राकृतिक भूगोल – नदियों का उद्गम, लंबाई, बहाव क्षेत्र, सहायक नदियाँ, जलविभाजक और प्रमुख नदी घाटियाँ।
  • MPSC मुख्य परीक्षा (Mains – GS Paper I): महाराष्ट्र का भौतिक भूगोल – जल संसाधन, सिंचाई प्रणालियाँ, जलविद्युत परियोजनाएँ, जल प्रबंधन और नदी-जोड़ योजनाएँ।

1. महाराष्ट्र की जलप्रणाली: मूल सारांश (Core Summary)

महाराष्ट्र की जलप्रणाली यहाँ की प्राकृतिक रचना (Physiography) और विशेष रूप से सह्याद्रि पर्वत श्रृंखला (पश्चिमी घाट) द्वारा निर्धारित होती है। सह्याद्रि पर्वत महाराष्ट्र का प्रमुख जलविभाजक (Main Water Divide) है। इसके आधार पर राज्य की नदियों को दो प्रमुख श्रेणियों में विभाजित किया गया है: पूर्व-वाहिनी नदियाँ और पश्चिम-वाहिनी नदियाँ।

क. पूर्व-वाहिनी नदियाँ (East-flowing Rivers)

ये नदियाँ सह्याद्रि के पूर्वी ढलानों से निकलती हैं, दक्कन के पठार पर पूर्व या दक्षिण-पूर्व की ओर बहती हैं और अंततः बंगाल की खाड़ी में जाकर गिरती हैं। ये नदियाँ राज्य के कुल जल निकासी क्षेत्र का लगभग 75% भाग कवर करती हैं। ये मंद ढाल पर बहने के कारण मुहाने पर उपजाऊ डेल्टा का निर्माण करती हैं।

  • गोदावरी नदी प्रणाली (Godavari River System):
    • उद्गम (Origin): त्र्यंबकेश्वर (Trimbakeshwar), ब्रह्मगिरि पहाड़ी, नासिक जिला।
    • महत्व: इसे ‘दक्षिण गंगा’ या ‘वृद्ध गंगा’ भी कहा जाता है। यह प्रायद्वीपीय भारत और महाराष्ट्र की सबसे लंबी नदी है।
    • लंबाई: महाराष्ट्र में इसकी लंबाई 668 किमी है (भारत में कुल लंबाई 1,465 किमी)।
    • नदी घाटी (Basin Area): यह नदी घाटी महाराष्ट्र के कुल भौगोलिक क्षेत्र का लगभग 49% भाग घेरती है।
    • सहायक नदियाँ: दाहिने तट से मिलने वाली – प्रवरा, मुला, मांजरा; बाएं तट से मिलने वाली – कादवा, शिवना, पूर्णा, दुधना, प्राणहिता (वर्धा, वेनगंगा और पेनगंगा का संयुक्त प्रवाह) और इंद्रावती।
    • परियोजनाएँ: जायकवाड़ी परियोजना (पैठण, छत्रपति संभाजीनगर जिला) जिसके जलाशय को ‘नाथसागर’ कहा जाता है। नासिक के पास गंगापुर बांध भारत का पहला मिट्टी का बांध है।
  • भीमा नदी प्रणाली (Bhima River System):
    • उद्गम: भीमाशंकर (Bhimashankar), पुणे जिला।
    • प्रवाह: यद्यपि भीमा नदी कर्नाटक में रायचूर के पास कृष्णा नदी से मिलती है, लेकिन महाराष्ट्र में इसका एक बड़ा और स्वतंत्र बेसिन है।
    • लंबाई: महाराष्ट्र में इसकी लंबाई 451 किमी है।
    • सहायक नदियाँ: नीरा, सीना, घोड, इंद्रायणी, मुला-मुठा, करहा और मान। पंढरपुर में इस नदी के अर्धचन्द्राकार आकार के कारण इसे ‘चंद्रभागा’ कहा जाता है।
    • परियोजनाएँ: सोलापुर जिले में भीमा नदी पर बना उजनी बांध सबसे बड़ा है, जिसके जलाशय को ‘यशवंतसागर’ कहा जाता है।
  • कृष्णा नदी प्रणाली (Krishna River System):
    • उद्गम: महाबलेश्वर (Mahabaleshwar), सतारा जिला।
    • लंबाई: महाराष्ट्र में इसकी कुल लंबाई 282 किमी है (कुल लंबाई 1,400 किमी)।
    • सहायक नदियाँ: कोयना, येरला, वारणा, वेन्ना, घटप्रभा और पंचगंगा (कासारी, कुंभी, तुलसी, भोगवती और लुप्त सरस्वती का संयुक्त रूप)।
    • महत्वपूर्ण तथ्य: कोयना नदी पर बना कोयना बांध महाराष्ट्र की ‘भाग्यरेखा’ (Lifeline of Maharashtra) कहलाता है, क्योंकि यहाँ सबसे बड़ी जलविद्युत परियोजना स्थित है। कृष्णा और कोयना नदियों का संगम सतारा जिले के कराड में होता है, जिसे ‘प्रीतिसंगम’ कहा जाता है।

ख. पश्चिम-वाहिनी नदियाँ (West-flowing Rivers)

ये नदियाँ या तो सह्याद्रि के पश्चिमी ढलानों से निकलकर बहुत तीव्र ढाल से बहती हुई अरब सागर में गिरती हैं (कोंकण की नदियाँ), या फिर उत्तर भारत और दक्कन पठार के बीच भ्रंश घाटी (Rift Valley) से होकर बहती हैं (जैसे तापी और नर्मदा)। तीव्र प्रवाह के कारण ये नदियाँ डेल्टा की जगह खाड़ी (Estuaries/ज्वारनदमुख) बनाती हैं।

  • तापी-पूर्णा नदी प्रणाली (Tapi-Purna River System):
    • उद्गम और प्रवाह: तापी नदी मध्य प्रदेश के मुलताई (सतपुड़ा श्रेणी) से निकलती है और महाराष्ट्र के खानदेश क्षेत्र (जलगांव, धुले, नंदुरबार) से बहती है। पूर्णा तापी की मुख्य सहायक नदी है जो अमरावती की गाविलगढ़ पहाड़ियों से निकलती है।
    • लंबाई: तापी की महाराष्ट्र में लंबाई 208 किमी है (कुल लंबाई 724 किमी)।
    • सहायक नदियाँ: गिरणा, पांझरा, अनेर, वाघूर, बोरी और शिवा।
    • परियोजनाएँ: जलगांव जिले में तापी नदी पर हतनूर बांध और गिरणा नदी पर चणकापुर बांध स्थित है।
  • नर्मदा नदी (Narmada River):
    • यह महाराष्ट्र की सबसे उत्तरी सीमा बनाती है। नंदुरबार जिले में इसका केवल 54 किमी का प्रवाह मार्ग है।
  • कोंकण की तटीय नदियाँ (Konkan Coastal Rivers):
    • ये नदियाँ सह्याद्रि से निकलकर बहुत कम दूरी (49 से 155 किमी) तय करती हैं और अत्यंत तीव्रगामी होती हैं।
    • उत्तर कोंकण: वैतरणा (कोंकण की सबसे लंबी नदी – 154 किमी), उल्हास (122 किमी), तानसा, सूर्या, भातसा।
    • मध्य कोंकण: सावित्री, कुंडलिका, काल, पातालगंगा, वशिष्ठी (चिपलून शहर इसी के किनारे है)।
    • दक्षिण कोंकण: शास्त्री, काजवी, मुचकुंदी, वाघोटन, देवगढ़, करली और तेरेखोल (यह नदी महाराष्ट्र की सबसे दक्षिणी सीमा तय करती है)।

2. त्वरित रिवीज़न हेतु उच्च-उपज तथ्य (High-Yield Quick Revision Facts)

MPSC परीक्षाओं में सीधे मिलान करने वाले या बहु-कथनीय प्रश्न निम्नलिखित जानकारियों पर पूछे जाते हैं:

अ. नदियों के जलविभाजक (Water Divides)

  • सतपुड़ा पर्वत श्रृंखला: नर्मदा और तापी नदी घाटियों को विभाजित करती है।
  • सातमाला-अजंता पहाड़ियां: उत्तर में तापी और दक्षिण में गोदावरी नदी घाटी को अलग करती हैं।
  • हरिश्चंद्र-बालाघाट श्रेणी: उत्तर में गोदावरी और दक्षिण में भीमा नदी घाटी को विभाजित करती है।
  • शंभू-महादेव श्रेणी: उत्तर में भीमा और दक्षिण में कृष्णा नदी घाटी को अलग करती है।

ब. नदियों की लंबाई का घटता क्रम (महाराष्ट्र के भीतर)

  1. गोदावरी नदी — 668 किमी
  2. भीमा नदी — 451 किमी
  3. कृष्णा नदी — 282 किमी
  4. तापी नदी — 208 किमी
  5. वैतरणा नदी — 154 किमी

क. नदी घाटियों का क्षेत्रफल प्रतिशत (घटता क्रम)

  1. गोदावरी बेसिन — लगभग 49%
  2. तापी-पूर्णा बेसिन — लगभग 16.7%
  3. भीमा बेसिन — लगभग 15.5%
  4. कोंकण क्षेत्र की नदियाँ — लगभग 10%
  5. कृष्णा बेसिन — लगभग 7%

ड. नदियों के प्रमुख संगम स्थल और किनारे बसे शहर

  • कराड (सतारा): कृष्णा और कोयना नदी का संगम (प्रीतिसंगम)।
  • टोके (नेवासा, अहमदनगर): गोदावरी और प्रवरा नदी का संगम।
  • नरसोबाची वाडी (कोल्हापुर): कृष्णा और पंचगंगा नदी का संगम।
  • नीरा नरसिंहपुर (पुणे/सोलापुर सीमा): भीमा और नीरा नदी का संगम।
  • चांगदेव (जलगांव): तापी और पूर्णा नदी का संगम।
  • नासिक, नांदेड, पैठण: गोदावरी नदी के तट पर स्थित प्रमुख शहर।
  • पंढरपुर: भीमा (चन्द्रभागा) नदी के तट पर स्थित।
  • इ. प्रमुख बांध और उनके जलाशयों के नाम

    • कोयना बांध (1964): शिवसागर जलाशय (सतारा जिला)।
    • जायकवाड़ी बांध (1976): नाथसागर जलाशय (छत्रपति संभाजीनगर जिला)।
    • उजनी बांध (1980): यशवंतसागर जलाशय (सोलापुर जिला)।
    • तोतलाडोह बांध (1988): मेघदूत जलाशय (पेंच नदी, नागपुर जिला)।
    • राधानगरी बांध (1954): लक्ष्मी सागर जलाशय (भोगवती नदी, कोल्हापुर जिला)।

    3. मॉक बहुविकल्पीय प्रश्न (5 Mock MCQs for Practice)

    1. प्रश्न 1: निम्नलिखित में से कौन सी पर्वत श्रृंखला उत्तर में तापी नदी घाटी और दक्षिण में गोदावरी नदी घाटी को एक-दूसरे से विभाजित करती है?
      (A) हरिश्चंद्र-बालाघाट पहाड़ियाँ
      (B) शंभू-महादेव पहाड़ियाँ
      (C) सातमाला-अजंता पहाड़ियाँ
      (D) सतपुड़ा पर्वत श्रृंखला

      उत्तर: (C)
      स्पष्टीकरण: सातमाला-अजंता पहाड़ियाँ खानदेश क्षेत्र में बहने वाली तापी नदी घाटी को दक्कन पठार पर बहने वाली गोदावरी नदी घाटी से अलग करती हैं। हरिश्चंद्र-बालाघाट गोदावरी और भीमा को अलग करती है, जबकि शंभू-महादेव भीमा और कृष्णा को विभाजित करती है।

    2. प्रश्न 2: निम्नलिखित नदियों में से कौन सी नदी कोल्हापुर जिले में बहने वाली ‘पंचगंगा’ नदी की पाँच सहायक नदियों में शामिल नहीं है?
      (A) कासारी
      (B) कुंभी
      (C) वेन्ना
      (D) तुलसी

      उत्तर: (C)
      स्पष्टीकरण: पंचगंगा नदी कासारी, कुंभी, तुलसी, भोगवती और लुप्त मानी जाने वाली सरस्वती नदियों के संगम से बनती है। ‘वेन्ना’ नदी महाबलेश्वर से निकलती है और सीधे कृष्णा नदी की सहायक नदी है, न कि पंचगंगा की।

    3. प्रश्न 3: महाराष्ट्र की नदियों के संदर्भ में निम्नलिखित युग्मों (बांध और जलाशय का नाम) पर विचार कीजिए:
      i. कोयना बांध — शिवसागर
      ii. उजनी बांध — यशवंतसागर
      iii. तोतलाडोह बांध — नाथसागर
      उपरोक्त में से कौन सा/से युग्म सही सुमेलित है/हैं?
      (A) केवल i और ii
      (B) केवल ii और iii
      (C) केवल i और iii
      (D) i, ii और iii सभी

      उत्तर: (A)
      स्पष्टीकरण: कोयना बांध के जलाशय को शिवसागर और उजनी बांध के जलाशय को यशवंतसागर कहा जाता है। तोतलाडोह बांध (पेंच नदी) के जलाशय को ‘मेघदूत जलाशय’ कहा जाता है, जबकि ‘नाथसागर’ जायकवाड़ी बांध (गोदावरी नदी) के जलाशय का नाम है। इसलिए युग्म iii गलत है।

    4. प्रश्न 4: महाराष्ट्र की नदियों के बहाव मार्ग के संदर्भ में निम्नलिखित कथनों में से कौन सा कथन सत्य है?
      i. नर्मदा नदी महाराष्ट्र की सबसे उत्तरी सीमा बनाती है और नंदुरबार जिले में केवल 54 किमी बहती है।
      ii. वैतरणा नदी कोंकण क्षेत्र की सबसे लंबी नदी है जिसकी कुल लंबाई लगभग 154 किमी है।
      (A) केवल i
      (B) केवल ii
      (C) i और ii दोनों
      (D) न तो i और न ही ii

      उत्तर: (C)
      स्पष्टीकरण: नर्मदा नदी मध्य प्रदेश से निकलकर महाराष्ट्र के नंदुरबार जिले की सीमा से 54 किमी बहती हुई गुजरात में प्रवेश करती है। वहीं, वैतरणा नदी सह्याद्रि पर्वत से निकलकर अरब सागर में मिलने वाली कोंकण क्षेत्र की सबसे लंबी (154 किमी) नदी है। अतः दोनों कथन सत्य हैं।

    5. प्रश्न 5: महाराष्ट्र की निम्नलिखित नदियों को उनकी लंबाई के अनुसार अवरोही (घटते) क्रम में व्यवस्थित कीजिए:
      (A) भीमा > गोदावरी > कृष्णा > तापी
      (B) गोदावरी > भीमा > कृष्णा > तापी
      (C) गोदावरी > भीमा > तापी > कृष्णा
      (D) भीमा > गोदावरी > तापी > कृष्णा

      उत्तर: (B)
      स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र राज्य के भीतर नदियों की लंबाई का सही घटता क्रम इस प्रकार है: गोदावरी (668 किमी) > भीमा (451 किमी) > कृष्णा (282 किमी) > तापी (208 किमी)। अतः विकल्प B सही है।

    4. मुख्य परीक्षा वर्णनात्मक मॉडल प्रश्न (Mains Descriptive Model Question)

    प्रश्न: “सह्याद्रि पर्वत (पश्चिमी घाट) महाराष्ट्र की जलप्रणाली के मुख्य नियंता (Determinant) हैं।” इस कथन की समीक्षा करते हुए पूर्व-वाहिनी और पश्चिम-वाहिनी नदियों की विशेषताओं में तुलनात्मक अंतर स्पष्ट कीजिए। (150-200 शब्द, 10 अंक)

    मॉडल उत्तर प्रारूप:

    भूमिका: महाराष्ट्र की प्राकृतिक संरचना में सह्याद्रि पर्वत श्रृंखला उत्तर-दक्षिण दिशा में फैली हुई है, जो राज्य के मुख्य जलविभाजक (Water Divide) के रूप में कार्य करती है। इस पर्वत श्रृंखला की भौगोलिक बनावट के कारण ही महाराष्ट्र की जलप्रणाली स्पष्ट रूप से पूर्व-वाहिनी और पश्चिम-वाहिनी नदियों में विभाजित होती है।

    सह्याद्रि की मुख्य भूमिका:

    • उद्गम स्थल: राज्य की अधिकांश प्रमुख नदियों (जैसे गोदावरी, कृष्णा, भीमा, और कोंकण की सभी नदियाँ) का उद्गम सह्याद्रि पर्वत श्रृंखला की विभिन्न चोटियों से होता है।
    • दिशा निर्धारण: सह्याद्रि के पूर्वी ढलान मंद हैं, जिसके कारण नदियाँ पूर्व की ओर दक्कन पठार पर लंबी दूरी तय करती हैं, जबकि पश्चिमी ढलान अत्यंत तीव्र हैं, जिससे नदियाँ सीधे पश्चिम की ओर अरब सागर में गिरती हैं।

    पूर्व-वाहिनी और पश्चिम-वाहिनी नदियों में अंतर:

    • प्रवाह की लंबाई और क्षेत्र: पूर्व-वाहिनी नदियाँ (जैसे गोदावरी, भीमा) सैकड़ों किलोमीटर की लंबी दूरी तय करती हैं और विशाल घाटियों का निर्माण करती हैं। इसके विपरीत, पश्चिम-वाहिनी नदियाँ (जैसे वैतरणा, सावित्री) बहुत छोटी (आमतौर पर 150 किमी से कम) होती हैं।
    • बहाव की गति और गाद: पश्चिम-वाहिनी नदियाँ तीव्र ढाल के कारण अत्यंत तीव्र गति से बहती हैं और अपने साथ बहुत कम गाद लाती हैं, जिससे वे डेल्टा के बजाय खाड़ी (Estuaries) बनाती हैं। पूर्व-वाहिनी नदियाँ धीमी गति से बहती हैं और मुहाने पर विशाल डेल्टा बनाती हैं।
    • उपयोगिता: पूर्व-वाहिनी नदियाँ सिंचाई, कृषि और पेयजल का मुख्य स्रोत हैं और इन पर बड़े बांध (जायकवाड़ी, उजनी) बने हैं। पश्चिम-वाहिनी नदियाँ मुख्य रूप से लघु जलविद्युत परियोजनाओं और तीव्र प्रवाह के कारण बागवानी के लिए उपयोगी हैं।

    निष्कर्ष: संक्षेप में, सह्याद्रि पर्वत न केवल जल की दिशा तय करता है बल्कि राज्य की कृषि, अर्थव्यवस्था और जल संसाधनों के वितरण को भी प्रत्यक्ष रूप से नियंत्रित करता है।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

© 2026 iaseasyway.com. All Rights Reserved.