मराठा साम्राज्याची स्थापना – छत्रपती शिवाजी महाराज (इयत्ता ११ वी इतिहास): एम.पी.एस.सी. अभ्यास मार्गदर्शिका
हा अभ्यासक्रम महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ (बालभारती) इयत्ता ११ वी इतिहास पुस्तकातील प्रकरणावर आधारित आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेले स्वराज्य केवळ लष्करी यश नव्हते, तर ती एक सामाजिक-राजकीय क्रांती होती. एम.पी.एस.सी. (MPSC) पूर्व आणि मुख्य परीक्षेच्या दृष्टीने हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि सर्वाधिक गुण मिळवून देणारा घटक आहे.
MPSC अभ्यासक्रम मॅपिंग (Syllabus Mapping)
- राज्यसेवा पूर्व परीक्षा (General Studies I): महाराष्ट्राचा इतिहास – मराठा साम्राज्याची स्थापना, प्रमुख लढाया, किल्ले आणि त्यांचे महत्त्व.
- राज्यसेवा मुख्य परीक्षा (GS Paper I – इतिहास व भूगोल): महाराष्ट्राचा इतिहास (मध्ययुगीन काळ) – शिवपूर्वकालीन महाराष्ट्र, स्वराज्य स्थापना, छत्रपती शिवाजी महाराजांचे लष्करी, सागरी आणि नागरी प्रशासन (अष्टप्रधान मंडळ), आणि त्यांचे महसूल धोरण.
- MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षा (Combine Group B & C): महाराष्ट्राचा विशेष संदर्भ – ऐतिहासिक घटना, तह, आणि शिवकालीन अधिकारी.
गाभाभूत संकल्पना व प्रकरण सारांश (Core Factual Summary)
१. शिवपूर्वकालीन महाराष्ट्राची पार्श्वभूमी
१७ व्या शतकाच्या सुरुवातीला महाराष्ट्र मुख्यत्वे दक्षिणेतील आदिलशाही (विजापूर) आणि निजामशाही (अहमदनगर) या दोन सुलतानशाह्यांच्या नियंत्रणाखाली होता. उत्तरेकडून मुघल साम्राज्याचा दबाव वाढत होता. स्थानिक पातळीवर वतनदार (देशमुख, देशपांडे, पाटील) हे जनतेचे शोषण करत होते आणि आपापसात लढण्यात व्यस्त होते. सामान्य रयतेला सुरक्षा नव्हती. या अराजकतेच्या पार्श्वभूमीवर, शहाजीराजे भोसले आणि जिजाबाई यांच्या पोटी शिवनेरी किल्ल्यावर १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला. शहाजीराजे हे स्वतः एक पराक्रमी सरदार होते, ज्यांनी निजामशाही आणि आदिलशाहीत महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. जिजाबाईंनी बाल शिवबांवर संस्कार केले आणि त्यांना स्वतंत्र राज्याचे (स्वराज्याचे) स्वप्न दाखवले.
२. स्वराज्याची प्रतिज्ञा आणि सुरुवातीचा काळ
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी (१६४५ मध्ये) रायरेश्वराच्या मंदिरात मावळ प्रांतातील सवंगड्यांसह स्वराज्याची प्रतिज्ञा घेतली. तोरणा किल्ला जिंकून त्यांनी स्वराज्याचे तोरण बांधले. त्यानंतर त्यांनी मुरूमदेवाचा किल्ला जिंकून त्याची पुनर्रचना केली आणि त्याला ‘राजगड’ असे नाव दिले, जी स्वराज्याची पहिली राजधानी बनली. त्यांनी चाकण, कोंढाणा, पुरंदर यांसारखे महत्त्वाचे किल्ले ताब्यात घेऊन आपल्या सत्तेचा पाया मजबूत केला. १६५६ मध्ये जावळीच्या मोऱ्यांचा पराभव करून त्यांनी जावळी ताब्यात घेतली. हा विजय अत्यंत धोरणात्मक होता, कारण यामुळे रायगड आणि कोकणात प्रवेश करण्याचा मार्ग मोकळा झाला.
३. स्वराज्यावरील संकटे आणि संघर्ष
- अफझलखान वध (१६५९): विजापूरच्या आदिलशाहीने स्वराज्याचा पाडाव करण्यासाठी बलाढ्य सेनापती अफझलखानाला पाठवले. १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी प्रतापगडाच्या पायथ्याशी ऐतिहासिक भेट झाली. खानाने दगाफटका करण्याचा प्रयत्न केला असता, महाराजांनी वाघनखे आणि बिचव्याच्या सहाय्याने त्याचा वध केला. या विजयामुळे स्वराज्याची प्रतिष्ठा प्रचंड वाढली.
- शाहिस्तेखान मोहीम (१६६३): मुघल सम्राट औरंगजेबाने त्याचा मामा शाहिस्तेखान याला अफाट सैन्यासह महाराष्ट्रात पाठवले. खानाने पुण्याच्या लाल महालात तळ ठोकला होता. ५ एप्रिल १६६३ च्या रात्री महाराजांनी लाल महालावर धाडसी छापा टाकला, ज्यामध्ये खानाची बोटे कापली गेली आणि त्याला पळ काढावा लागला.
- सुरतची पहिली स्वारी (१६६४): शाहिस्तेखानाने केलेल्या नुकसानीची भरपाई करण्यासाठी आणि मुघलांना आर्थिक फटका देण्यासाठी महाराजांनी मुघलांचे श्रीमंत व्यापारी केंद्र असलेल्या सुरत बंदरावर यशस्वी छापा टाकला.
- पुरंदरचा तह (१६६५): औरंगजेबाने मिर्झाराजे जयसिंग आणि दिलेरखान यांना स्वराज्याचा बीमोड करण्यासाठी पाठवले. मुघल सैन्याने पुरंदर किल्ल्याला वेढा घातला. मुरारबाजी देशपांडे यांनी पराक्रमाची शर्थ केली पण त्यांना वीरमरण आले. रयतेची आणि किल्ल्यांची हानी टाळण्यासाठी महाराजांनी जयसिंगासोबत ‘पुरंदरचा तह’ केला. या तहानुसार स्वराज्यातील २३ किल्ले आणि ४ लाख होन उत्पन्नाचा प्रदेश मुघलांना द्यावा लागला. तसेच संभाजी महाराजांना मुघल दरबारात मनसबदार म्हणून पाठवावे लागले.
- आग्रा भेट आणि सुटका (१६६६): तहानुसार महाराज औरंगजेबाच्या ५० व्या वाढदिवसानिमित्त आग्र्याला गेले. तेथे त्यांना नजरकैदेत ठेवण्यात आले. परंतु, त्यांनी अत्यंत चातुर्याने पेटार्यांमधून स्वतःची व संभाजी महाराजांची सुटका करून घेतली आणि सुखरूप महाराष्ट्रात परतले. परत आल्यानंतर त्यांनी मुघलांना दिलेले सर्व किल्ले पुन्हा जिंकून घेतले.
४. राज्याभिषेक (१६७४) आणि दक्षिण मोहीम
स्वराज्याला कायदेशीर आणि सार्वभौम राज्याचा दर्जा मिळवून देण्यासाठी ६ जून १६७४ रोजी रायगडावर पंडित गागाभट्ट यांच्या हस्ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला. या ऐतिहासिक सोहळ्यात त्यांनी ‘छत्रपती’ ही पदवी धारण केली. तसेच ‘शिवराई’ हे सोन्याचे नाणे आणि ‘होन’ हे तांब्याचे नाणे चलनात आणले. राज्याभिषेकानंतर त्यांनी १६७६-७७ मध्ये दक्षिण मोहीम (दक्षिण दिग्विजय) हाती घेतली. त्यांनी कर्नाटक, तामिळनाडूतील जिंजी, वेल्लोर यांसारखे किल्ले जिंकले, ज्यामुळे स्वराज्याची व्याप्ती दक्षिण भारतापर्यंत वाढली. जिंजीचा किल्ला पुढे छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळात स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी महत्त्वपूर्ण ठरला. ३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडावर महाराजांचे निधन झाले.
महत्त्वाच्या घटना आणि वर्षे (High-Yield Timeline)
| वर्ष | महत्त्वाची ऐतिहासिक घटना | MPSC दृष्टीकोनातून महत्त्व |
|---|---|---|
| १९ फेब्रुवारी १६३० | छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा जन्म (शिवनेरी किल्ला) | तारीख आणि जन्मस्थान वारंवार विचारले जाते. (काही इतिहासकारांच्या मते १६२७) |
| १६४५ | रायरेश्वर मंदिरात स्वराज्याची प्रतिज्ञा | स्वराज्याची सुरुवात आणि तोरणा किल्ला विजय. |
| १६५६ | जावळीच्या मोऱ्यांचा पराभव | कोकण आणि रायगड भागात स्वराज्याचा विस्तार झाला. |
| १० नोव्हेंबर १६५९ | अफझलखानाचा वध (प्रतापगड) | जावळीच्या खोऱ्यातील युद्ध आणि आदिलशाहीला मोठा धक्का. |
| ५ एप्रिल १६६३ | शाहिस्तेखानावरील धाडसी छापा (लाल महाल, पुणे) | लष्करी डावपेच आणि छुप्या हल्ल्याचे उत्तम उदाहरण. |
| जानेवारी १६६४ | सुरतची पहिली स्वारी | मुघल साम्राज्याच्या प्रतिष्ठेला आणि अर्थव्यवस्थेला मोठा धक्का. |
| जून १६६५ | पुरंदरचा तह (मिर्झाराजे जयसिंग यांच्यासोबत) | २३ किल्ले मुघलांना द्यावे लागले; राजकीय तडजोडीची बाजू दर्शवते. |
| १६६६ | आग्र्याहून सुटका | महाराजांचे मुत्सद्देगिरी आणि बुद्धीचातुर्य स्पष्ट करणारी घटना. |
| ६ जून १६७४ | महाराजांचा प्रथम राज्याभिषेक (रायगड) | सार्वभौम मराठा साम्राज्याची अधिकृत स्थापना. गागाभट्ट यांनी केला राज्याभिषेक. |
| २४ सप्टेंबर १६७४ | दुसरा राज्याभिषेक (निश्चलपुरी गोसावी यांच्या हस्ते) | तांत्रिक/शाक्त पद्धतीने झालेला राज्याभिषेक. |
| १६७६ – १६७८ | दक्षिण मोहीम (कर्नाटक-तामिळनाडू विजय) | जिंजी किल्ला जिंकणे आणि स्वराज्याची दक्षिण सीमा सुरक्षित करणे. |
शिवकालीन प्रशासन व्यवस्था (Administrative and Military System)
१. अष्टप्रधान मंडळ (The Council of Eight Ministers)
महाराजांनी राज्याचा कारभार कार्यक्षमतेने चालवण्यासाठी आठ मंत्र्यांचे एक मंडळ स्थापन केले, जगाला ‘अष्टप्रधान मंडळ’ म्हटले जाते. प्रत्येक मंत्र्याकडे विशिष्ट खाते सोपवले होते आणि ते थेट छत्रपतींना जबाबदार होते. हे पद वंशपरंपरागत नव्हते, तर गुणवत्तेवर आधारित होते.
| पद (Designation) | पहिले/प्रमुख व्यक्ती | कामकाज / खाते (Portfolio) |
|---|---|---|
| पेशवा (प्रधान) | मोरो त्रिंबक पिंगळे | राज्याचे प्रशासन चालवणे आणि जिंकलेल्या प्रदेशाची व्यवस्था पाहणे. |
| अमात्य (मजुमदार) | रामचंद्र नीलकंठ मुजुमदार | राज्याचा जमाखर्च ठेवणे आणि वित्त खात्यावर नियंत्रण ठेवणे. |
| सचिव (शुरूवीस) | अण्णाजी दत्तो | सरकारी आज्ञापत्रे आणि पत्रव्यवहार तयार करणे. तसेच महसूल मोजणी. |
| मंत्री (वाकनीस) | दत्ताजी त्रिंबक वाकनीस | महाराजांची सुरक्षा, खाजगी व्यवहार आणि रोजच्या नोंदी ठेवणे. |
| सेनापती (सरनौबत) | हंबीरराव मोहिते (पूर्वी नेताजी पालकर) | लष्कराचे संघटन, नेतृत्व आणि स्वराज्याचे रक्षण करणे. |
| सुमंत (दबीर) | रामचंद्र त्रिंबक डबीर | परराज्यांशी संबंध ठेवणे आणि परराष्ट्र धोरण सांभाळणे. |
| न्यायाधीश | निराजी रावजी | दिवाणी आणि फौजदारी न्यायदान करणे. |
| पंडितराव | मोरेश्वर पंडितराव | धार्मिक व्यवहार पाहणे, दानधर्म आणि सामाजिक आचार ठरवणे. |
२. लष्करी आणि सागरी प्रशासन
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी एक शिस्तबद्ध आणि कायमस्वरूपी (उभे) सैन्य निर्माण केले. सैन्याचे प्रामुख्याने दोन भाग होते:
- पायदळ (Infantry): मावळे हे पायदळाचे मुख्य बळ होते. हवालदार, जुमलेदार आणि सरनौबत हे पायदळातील हुद्दे होते. यशजी कंक हे पायदळाचे प्रमुख होते.
- घोडदळ (Cavalry): घोडदळात दोन प्रकारचे सैनिक होते:
- बारगीर: ज्यांना सरकारकडून घोडा आणि हत्यारे दिली जात असत.
- शिलेदार: ज्यांचे स्वतःचे घोडे आणि हत्यारे असायची. घोडदळाचे प्रमुख ‘सरनौबत’ असायचे (उदा. प्रतापराव गुजर, हंबीरराव मोहिते).
- किल्ले (Forts): किल्ले हे स्वराज्याचे प्राण होते. किल्ल्यावर तीन प्रमुख अधिकारी असत: ‘हवालदार’ (किल्ल्याचे संरक्षण), ‘सबनीस’ (खर्च आणि हिशोब), आणि ‘कारखानीस’ (धान्य आणि दारूगोळा पुरवठा). या त्रिस्तरीय रचनेमुळे फितुरीला आळा बसत असे.
- आरमार (Navy): छत्रपती शिवाजी महाराजांना ‘भारतीय आरमाराचे जनक’ (Father of Indian Navy) मानले जाते. त्यांनी सिद्दी, पोर्तुगीज आणि इंग्रजांच्या समुद्रावरील मक्तेदारीला आव्हान देण्यासाठी स्वतःचे आरमार उभारले. मालवणजवळ ‘सिंधुदुर्ग’, विजयदुर्ग, पद्मदुर्ग हे जलदुर्गांचे बांधकाम केले. मायनाक भंडारी आणि दर्यासारंग हे आरमाराचे प्रमुख अधिकारी होते.
एम.पी.एस.सी. सराव बहुपर्यायी प्रश्न (Mock MCQs)
- प्रश्न १: छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या लष्करी प्रशासनात ‘बारगीर’ म्हणजे काय?
(अ) स्वतःचा घोडा आणि हत्यारे बाळगणारा सैनिक
(ब) ज्याला सरकारकडून घोडा आणि हत्यारे दिली जात असत असा सैनिक
(क) किल्ल्यावरील धान्य साठवणुकीची देखरेख करणारा अधिकारी
(ड) परराज्यांशी संबंध करणारा दूत
उत्तर: (ब)
स्पष्टीकरण: शिवकालीन घोडदळात दोन प्रकारचे सैनिक होते. ‘बारगीर’ हे शासकीय सैनिक होते ज्यांना घोडा आणि शस्त्रे सरकार पुरवत असे, तर ‘शिलेदार’ हे स्वतःचे घोडे आणि शस्त्रे बाळगून लष्करात सहभागी होत असत. - प्रश्न २: १६६५ च्या पुरंदरच्या तहानुसार छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मुघलांना किती किल्ले आणि उत्पन्नाचा प्रदेश देण्याचे मान्य केले?
(अ) २३ किल्ले आणि ५ लाख होन उत्पन्न
(ब) १५ किल्ले आणि ३ लाख होन उत्पन्न
(क) २३ किल्ले आणि ४ लाख होन उत्पन्न
(ड) ३० किल्ले आणि ६ लाख होन उत्पन्न
उत्तर: (क)
स्पष्टीकरण: मिर्झाराजे जयसिंग यांच्याशी झालेल्या वाटाघाटीनंतर पुरंदरचा तह झाला. या तहानुसार महाराजांना स्वराज्यातील २३ किल्ले आणि सुमारे ४ लाख होन वार्षिक उत्पन्नाचा प्रदेश मुघलांना सोपवावा लागला होता. - प्रश्न ३: अष्टप्रधान मंडळातील खालीलपैकी कोणती जोडी अयोग्य आहे?
(अ) सचिव – अण्णाजी दत्तो
(ब) अमात्य – रामचंद्र नीलकंठ मुजुमदार
(क) सुमंत – रामचंद्र त्रिंबक डबीर
(ड) मंत्री – मोरो त्रिंबक पिंगळे
उत्तर: (ड)
स्पष्टीकरण: मोरो त्रिंबक पिंगळे हे अष्टप्रधान मंडळातील ‘पेशवा’ (मुख्य प्रधान) होते. ‘मंत्री’ (वाकनीस) या पदावर दत्ताजी त्रिंबक वाकनीस कार्यरत होते. त्यामुळे पर्याय (ड) चुकीचा आहे. - प्रश्न ४: छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या किल्ल्यांच्या प्रशासनात धान्य आणि दारूगोळा यांच्या कोठाराची व्यवस्था पाहणारा अधिकारी कोण होता?
(अ) हवालदार
(ब) कारखानीस
(स) सबनीस
(ड) सरनौबत
उत्तर: (ब)
स्पष्टीकरण: किल्ल्यावरील कारभारासाठी त्रिस्तरीय व्यवस्था होती. हवालदार हा किल्ल्याचा लष्करी प्रमुख असे, सबनीस हा गडावरील हिशोब ठेवे, तर कारखानीस हा गडावरील धान्य, दारूगोळा आणि कारखान्यांची व्यवस्था पाहत असे. - प्रश्न ५: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६७४ मध्ये आपला दुसरा राज्याभिषेक कोणाच्या हस्ते करून घेतला?
(अ) पंडित गागाभट्ट
(ब) निश्चलपुरी गोसावी
(क) रामदास स्वामी
(ड) तुकाराम महाराज
उत्तर: (ब)
स्पष्टीकरण: ६ जून १६७४ रोजी गागाभट्ट यांच्या हस्ते वैदिक पद्धतीने पहिला राज्याभिषेक पार पडला. त्यानंतर काही महिन्यांनी २४ सप्टेंबर १६७४ रोजी निश्चलपुरी गोसावी यांच्या मार्गदर्शनाखाली तांत्रिक/शाक्त पद्धतीने दुसरा राज्याभिषेक करण्यात आला.
Mains descriptive model question (मुख्य परीक्षा सराव प्रश्न)
प्रश्न: छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या लष्करी आणि प्रशासकीय धोरणांचे विश्लेषण करा. या धोरणांनी मराठा साम्राज्य स्थापनेत कशा प्रकारे योगदान दिले ते स्पष्ट करा. (१५ गुण, १५० शब्द)
उत्तर आराखडा (Model Answer Framework):
- प्रस्तावना (Introduction): छत्रपती शिवाजी महाराजांनी केवळ लढाया जिंकल्या नाहीत, तर एका आदर्श कल्याणकारी आणि शिस्तबद्ध प्रशासकीय व्यवस्थेची पायाभरणी केली. त्यांचे राज्य ‘Hindavi Swarajya’ (हिंदवी स्वराज्य) म्हणून ओळखले जाते, ज्याचा मूळ उद्देश रयतेचे कल्याण हा होता.
- प्रशासकीय धोरणे (Administrative Policies):
- अष्टप्रधान मंडळ: सत्तेचे विकेंद्रीकरण करत आठ खात्यांची विभागणी केली. पात्रता आणि गुणवत्तेवर नेमणुका केल्या, जहागीरदारी किंवा वंशपरंपरागत पद्धतीला विरोध केला.
- रयतवारी महसूल व्यवस्था: अण्णाजी दत्तो यांच्या मदतीने जमिनीची मोजणी करून महसूल निश्चित केला. दुष्काळात शेतकर्यांना करमाफी आणि तगाई (कर्ज) दिली. महसूल गोळा करण्यासाठी मध्यस्थांचे (वतनदारांचे) महत्त्व कमी केले.
- लष्करी धोरणे (Military Policies):
- शिस्तबद्ध सैन्य: सैनिकांना रोख पगार दिला जाई. युद्धाच्या काळात लुटलेल्या मालमत्तेचा हिशोब सरकारला देणे सक्तीचे होते. महिला, लहान मुले आणि धार्मिक स्थळांना इजा न करण्याचे सक्त आदेश होते.
- किल्ले व आरमार: डोंगराळ भागाचा फायदा घेऊन ‘गनिमी कावा’ (Guerrilla warfare) युद्धपद्धती वापरली. आरमाराची स्थापना करून परकीय सत्तांना सागरी शह दिला.
- निष्कर्ष (Conclusion): शिवाजी महाराजांच्या प्रशासकीय पारदर्शकतेमुळे आणि लष्करी शिस्तीमुळे रयतेचा स्वराज्यावर विश्वास बसला. याच मजबूत पायावर पुढे जाऊन मराठा साम्राज्याचा भारतभर विस्तार झाला. त्यांचे धोरण आजही आधुनिक प्रशासनासाठी दिशादर्शक मानले जाते.
हा अभ्यास घटक काळजीपूर्वक वाचल्यास MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेतील मध्ययुगीन महाराष्ट्राच्या इतिहासावरील प्रश्नांची अचूक उत्तरे देणे सोपे जाईल.
मराठा साम्राज्य की स्थापना – छत्रपति शिवाजी महाराज (इयत्ता 11वीं इतिहास): MPSC परीक्षा विशेष अध्ययन मार्गदर्शिका
मध्यकालीन महाराष्ट्र के इतिहास में छत्रपति शिवाजी महाराज द्वारा स्थापित ‘हिंदवी स्वराज्य’ केवल एक राजनीतिक साम्राज्य की स्थापना नहीं थी, बल्कि यह सामाजिक न्याय, जनकल्याण और सुशासन का एक अभूतपूर्व उदाहरण था। महाराष्ट्र राज्य बोर्ड (बालभारती) की कक्षा 11वीं की इतिहास पुस्तक पर आधारित यह अध्ययन मार्गदर्शिका MPSC (राज्यसेवा और संयुक्त परीक्षा) के दृष्टिकोण से तैयार की गई है।
1. MPSC परीक्षा पाठ्यक्रम मैपिंग (Syllabus Mapping)
- प्रारंभिक परीक्षा (Prelims): महाराष्ट्र का इतिहास (मध्यकालीन कालखंड) – मराठा साम्राज्य का उदय, प्रमुख संघर्ष, संधियाँ और प्रशासन।
- मुख्य परीक्षा (Mains – GS Paper 1): महाराष्ट्र का इतिहास (मध्यकालीन एवं आधुनिक) – छत्रपति शिवाजी महाराज की प्रशासनिक नीतियां, अष्टप्रधान मंडल, सैन्य संगठन, दुर्ग (किले) वास्तुकला, जलसेना (नौसेना) का विकास, भू-राजस्व सुधार और तत्कालीन सामाजिक-आर्थिक स्थिति।
2. अध्याय का मुख्य वैचारिक सारांश (Core Factual Summary)
क) पृष्ठभूमि और जन्म
17वीं शताब्दी के पूर्वार्ध में महाराष्ट्र का अधिकांश हिस्सा अहमदनगर की निजामशाही और बीजापुर की आदिलशाही सल्तनतों के नियंत्रण में था। मुगलों का प्रभाव भी दक्षिण में बढ़ रहा था। इस अराजकता और उत्पीड़न के माहौल में, 19 फरवरी 1630 को जुन्नर के निकट शिवनेरी दुर्ग में शिवाजी महाराज का जन्म हुआ। उनके पिता शाहजी राजे भोसले बीजापुर सल्तनत में एक शक्तिशाली सरदार थे और माता जीजाबाई देवगिरि के यादवों के वंशज लखुजीराव जाधव की पुत्री थीं। जीजाबाई ने युवा शिवाजी में रामायण, महाभारत और उच्च नैतिक मूल्यों के संस्कार डाले, जबकि उनके संरक्षक दादोजी कोंडदेव ने उन्हें युद्ध कला और प्रशासनिक कौशल की शिक्षा दी।
ख) स्वराज्य स्थापना की प्रतिज्ञा और प्रारंभिक विजय
Shivaji Maharaj का मुख्य लक्ष्य परकीय सत्ताओं के प्रभाव को समाप्त कर स्वदेशी स्वराज्य की स्थापना करना था। वर्ष 1645 में, पुणे के पास रायरेश्वर मंदिर में अपने मावला साथियों के साथ उन्होंने ‘हिंदवी स्वराज्य’ की स्थापना की शपथ ली। इसके तुरंत बाद, उन्होंने रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण दुर्गों को अपने नियंत्रण में लेना शुरू किया:
- तोरणा दुर्ग: स्वराज्य का पहला दुर्ग माना जाता है, जिसे उन्होंने मात्र 16 वर्ष की आयु में जीता। यहीं उन्हें गुप्त खजाना मिला, जिसका उपयोग उन्होंने राजगढ़ दुर्ग के निर्माण में किया।
- कोंढाणा (सिंहगढ़), पुरंदर, और चाकन दुर्ग: इन दुर्गों पर नियंत्रण कर उन्होंने पुणे जागीर की सुरक्षा को मजबूत किया।
ग) आदिलशाही और मुगल साम्राज्य के साथ प्रमुख संघर्ष
स्वराज्य की बढ़ती शक्ति से भयभीत होकर बीजापुर की आदिलशाही और दिल्ली की मुगल सल्तनत ने शिवाजी महाराज को दबाने के अनेक प्रयास किए:
- अफजल खान का वध (10 नवंबर 1659): बीजापुर की बड़ी साहिबा ने शिवाजी महाराज को बंदी बनाने या मारने के लिए क्रूर सेनापति अफजल खान को भेजा। वाई के पास प्रतापगढ़ दुर्ग की तलहटी में एक मुलाकात के दौरान अफजल खान ने शिवाजी महाराज पर विश्वासघात कर हमला किया, लेकिन महाराज ने बाघ नख (वाघनख) और बिछुआ की मदद से उसका पेट फाड़ दिया। प्रतापगढ़ के इस युद्ध में मराठा सेना ने बीजापुर की सेना को पराजित किया।
- शाइस्ता खान का दमन (1663): मुगलों के दक्षिण के सूबेदार शाइस्ता खान ने पुणे पर कब्जा कर लिया और लाल महल को अपना मुख्यालय बनाया। 5 अप्रैल 1663 की रात को, शिवाजी महाराज ने अपने चुनिंदा सैनिकों के साथ लाल महल पर एक साहसी छापा मारा, जिसमें शाइस्ता खान की उंगलियां कट गईं और वह जान बचाकर भाग खड़ा हुआ।
- सूरत पर पहला आक्रमण (1664): मुगलों को आर्थिक चोट पहुँचाने और स्वराज्य के खजाने को भरने के लिए शिवाजी महाराज ने मुगलों के सबसे अमीर बंदरगाह शहर सूरत को लूटा।
- पुरंदर की संधि (जून 1665): मुगल सम्राट औरंगजेब ने मिर्जा राजा जयसिंह को एक विशाल सेना के साथ दक्षिण भेजा। जयसिंह ने पुरंदर दुर्ग को घेर लिया। स्वराज्य और प्रजा के हित को ध्यान में रखते हुए शिवाजी महाराज ने जयसिंह के साथ संधि की। इस संधि के अनुसार, महाराज को अपने 35 दुर्गों में से 23 दुर्ग मुगलों को सौंपने पड़े और अपने पुत्र संभाजी महाराज को मुगल मनसबदार बनाना स्वीकार करना पड़ा।
- आगरा से पलायन (1666): जयसिंह के आश्वासन पर शिवाजी महाराज औरंगजेब से मिलने आगरा के दरबार में गए, जहाँ उनका अपमान किया गया और उन्हें नजरबंद कर दिया गया। अपनी कुशाग्र बुद्धि का प्रदर्शन करते हुए, वे मिठाइयों की टोकरियों में छिपकर अपने पुत्र संभाजी के साथ वहाँ से भाग निकले और सुरक्षित महाराष्ट्र पहुँच गए।
- राज्याभिषेक (6 जून 1674): स्वराज्य को सार्वभौमिक और कानूनी मान्यता दिलाने के लिए, शिवाजी महाराज का राज्याभिषेक 6 जून 1674 को रायगढ़ दुर्ग में काशी के प्रसिद्ध विद्वान गागाभट्ट द्वारा किया गया। इस अवसर पर उन्होंने ‘छत्रपति’ की उपाधि धारण की, ‘शिवराई’ नामक सोने और तांबे के सिक्के जारी किए, और एक नया संवत ‘राज्याभिषेक शक’ शुरू किया।
3. प्रशासनिक सुधार और सैन्य नीतियां (Administration and Military Reforms)
छत्रपति शिवाजी महाराज न केवल एक महान सेनानायक थे, बल्कि एक दूरदर्शी प्रशासक भी थे। उन्होंने मध्ययुगीन निरंकुश शासन के स्थान पर एक कल्याणकारी राज्य की नींव रखी।
क) अष्टप्रधान मंडल (Eight Ministers Portfolio)
प्रशासन की सहायता के लिए उन्होंने 8 मंत्रियों का एक समूह बनाया, जिसे अष्टप्रधान मंडल कहा जाता था। प्रत्येक मंत्री सीधे राजा के प्रति उत्तरदायी था:
| पदनाम (Title) | अधिकारी का नाम (तत्कालीन) | कार्य और कर्तव्य (Duties & Responsibilities) |
|---|---|---|
| पेशवा (मुख्य प्रधान) | मोरो त्रिंबक पिंगले | सामान्य प्रशासन की देखरेख, राज्य कल्याण और राजा की अनुपस्थिति में नेतृत्व करना। |
| आमात्य (मजूमदार) | रामचंद्र नीलकंठ मुजुमदार | राज्य के वित्त और राजस्व का लेखा-जोखा रखना (वित्त मंत्री)। |
| सचिव (शुरू नवीस) | अन्नाजी दत्तो | शाही आदेशों और पत्राचार का मसौदा तैयार करना और सरकारी दस्तावेजों को प्रमाणित करना। |
| मंत्री (वाकिया-नवीस) | दत्ताजी त्रिंबक वाकनीस | दैनिक राजदरबार की गतिविधियों का रिकॉर्ड रखना, राजा की सुरक्षा और खुफिया विभाग की देखरेख। |
| सेनापति (सरनौबत) | हंबीरराव मोहिते | सेना की भर्ती, प्रशिक्षण, अनुशासन और युद्ध काल में सैन्य संचालन। |
| सुमंत (दबीर) | रामचंद्र त्रिंबक डबीर | विदेशी राज्यों के साथ संबंध और राजनयिक (कूटनीतिक) कार्यों का प्रबंधन। |
| न्यायाधीश | निराजी रावजी | दीवानी और फौजदारी मामलों में न्याय प्रदान करना। |
| पंडितराव (दानाध्यक्ष) | मोरेश्वर पंडितराव | धार्मिक कार्यों, दान-पुण्य और सामाजिक रीति-रिवाजों का प्रबंधन करना। |
ख) सैन्य और नौसेना व्यवस्था
- सेना का वर्गीकरण: मराठा सेना में दो मुख्य भाग थे: पागा (बारगीर) – वे घुड़सवार जिन्हें राज्य द्वारा घोड़े और हथियार दिए जाते थे; और शिलेदार – वे घुड़सवार जो अपने निजी घोड़े और हथियार स्वयं लाते थे। पैदल सेना को मावली कहा जाता था।
- किले (दुर्ग) नीति: शिवाजी महाराज ने कहा था कि ‘दुर्ग ही स्वराज्य का प्राण हैं।’ उन्होंने लगभग 300 दुर्गों का जीर्णोद्धार कराया और नए दुर्ग बनवाए। उन्होंने जलदुर्ग (जैसे सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, पद्मदुर्ग) का निर्माण करवाकर पश्चिमी तट की सुरक्षा की।
- भारतीय नौसेना के जनक: कोंकण तट पर सिद्दी, पुर्तगालियों और अंग्रेजों के खतरे से निपटने के लिए महाराज ने एक शक्तिशाली नौसेना का गठन किया। इसी कारण उन्हें ‘भारतीय नौसेना का जनक’ (Father of the Indian Navy) माना जाता है। कान्होजी आंग्रे और मायनक भंडारी प्रमुख नौसेना प्रमुख थे।
ग) भू-राजस्व और कृषक कल्याण नीतियां
शिवाजी महाराज ने मलिक अंबर की भू-राजस्व प्रणाली से प्रेरणा लेकर एक नई पैमाइश पद्धति (काठी पद्धति) शुरू की। उन्होंने बिचौलियों (देशमुखों और देशपांडों) के शोषण को नियंत्रित किया और सीधे किसानों से संपर्क साधा। अकाल या संकट के समय किसानों को बीज और मवेशी खरीदने के लिए ब्याज मुक्त ऋण (तगावी ऋण) दिया जाता था। राजस्व निर्धारण भूमि की उत्पादकता के आधार पर किया जाता था (आमतौर पर उपज का 33% से 40%)।
4. उच्च-उपज तथ्य: महत्वपूर्ण वर्ष और घटनाएं (MPSC Quick Revision Cheat Sheet)
| वर्ष (Year) | घटना (Event) | MPSC परीक्षा की दृष्टि से महत्व |
|---|---|---|
| 1630 (19 फरवरी) | छत्रपति शिवाजी महाराज का जन्म | स्थान: शिवनेरी दुर्ग (जुन्नर)। |
| 1645 | रायरेश्वर मंदिर में स्वराज्य की शपथ | हिंदवी स्वराज्य की वैचारिक और व्यावहारिक शुरुआत। |
| 1646 | तोरणा दुर्ग पर विजय | प्रथम दुर्ग विजय, जहाँ से राजगढ़ दुर्ग के लिए धन मिला। |
| 1659 (10 नवंबर) | अफजल खान का वध और प्रतापगढ़ का युद्ध | मराठों की सामरिक क्षमता का पहला बड़ा प्रदर्शन। |
| 1660 | पन्हालगढ़ का घेराव और बाजी प्रभु देशपांडे का बलिदान | पावनखिंड का ऐतिहासिक युद्ध। |
| 1663 (5 अप्रैल) | शाइस्ता खान पर लाल महल में आक्रमण | मुगलों के प्रभाव को पुणे में करारा झटका। |
| 1664 | सूरत पर प्रथम आक्रमण | मुगलों के समृद्ध बंदरगाह से विशाल मात्रा में लूट (स्वराज्य कोष वृद्धि)। |
| 1665 (जून) | पुरंदर की संधि | मिर्जा राजा जयसिंह और शिवाजी महाराज के बीच समझौता; 23 किले मुगलों को दिए। |
| 1666 | आगरा प्रवास और साहसी पलायन | औरंगजेब की नजरबंदी से सुरक्षित बाहर निकलना। |
| 1670 | तानाजी मालुसरे का बलिदान और कोंढाणा (सिंहगढ़) विजय | ‘गढ़ आला पण सिंह गेला’ का प्रसिद्ध कथन। |
| 1674 (6 जून) | रायगढ़ में प्रथम राज्याभिषेक | गागाभट्ट द्वारा राज्याभिषेक; ‘छत्रपति’ की उपाधि और शिवराई सिक्कों का चलन। |
| 1677-78 | कर्नाटक अभियान (दक्षिणी दिग्विजय) | जिंजी और तंजावुर तक स्वराज्य का विस्तार। जिंजी बाद में मुगलों के खिलाफ संघर्ष का केंद्र बना। |
| 1680 (3 अप्रैल) | छत्रपति शिवाजी महाराज का महापरिनिर्वाण | रायगढ़ दुर्ग में मृत्यु। |
5. MPSC प्रारंभिक परीक्षा के लिए 5 बहुविकल्पीय प्रश्न (Mock MCQs)
- प्रश्न: छत्रपति शिवाजी महाराज द्वारा हस्ताक्षरित ऐतिहासिक ‘पुरंदर की संधि (1665)’ के संदर्भ में निम्नलिखित कथनों पर विचार कीजिए:
1. यह संधि शिवाजी महाराज और शाइस्ता खान के बीच हस्ताक्षरित हुई थी।
2. इसके तहत शिवाजी महाराज को अपने नियंत्रण वाले 35 दुर्गों में से 23 दुर्ग मुगलों को सौंपने पड़े थे।
3. शिवाजी महाराज के पुत्र संभाजी को मुगल दरबार में 5,000 का मनसब प्रदान किया गया था।
उपरोक्त में से कौन सा/से कथन सत्य है/हैं?
(अ) केवल 1 और 2
(ब) केवल 2 और 3
(स) केवल 1 और 3
(द) 1, 2 और 3
उत्तर: (ब) केवल 2 और 3
स्पष्टीकरण: पुरंदर की संधि जून 1665 में मिर्जा राजा जयसिंह (मुगल प्रतिनिधि) और छत्रपति शिवाजी महाराज के बीच हुई थी, न कि शाइस्ता खान के साथ। अतः कथन 1 असत्य है। इस संधि के तहत महाराज ने 23 किले मुगलों को दिए (कथन 2 सत्य है) और संभाजी राजे को मुगलों के दरबार में 5000 का मनसबदार स्वीकार किया गया था (कथन 3 सत्य है)। - प्रश्न: शिवाजी महाराज के प्रशासनिक अष्टप्रधान मंडल में ‘शाही पत्राचार और राजा के आदेशों का मसौदा तैयार करने’ का विभाग किसके पास था?
(अ) आमात्य
(ब) सुमंत
(स) सचिव
(द) मंत्री
उत्तर: (स) सचिव
स्पष्टीकरण: अष्टप्रधान मंडल में ‘सचिव’ (शुरू नवीस) का कार्य राजा के पत्राचार, पत्रों की भाषा शैली और सरकारी दस्तावेजों की प्रामाणिकता की जांच करना था। आमात्य वित्त मामलों को देखते थे, सुमंत विदेश मामलों के प्रभारी थे, और मंत्री खुफिया और दैनिक राजदरबार की गतिविधियों का प्रबंधन करते थे। - प्रश्न: मराठा सैन्य व्यवस्था के संदर्भ में ‘बारगीर’ और ‘शिलेदार’ शब्द किसे संदर्भित करते हैं?
(अ) दुर्गों की रक्षा करने वाली पैदल सेना को।
(ब) नौसेना के प्रमुख जहाजों को।
(स) घुड़सवार सेना के दो अलग-अलग वर्गों को।
(द) भू-राजस्व वसूलने वाले अधिकारियों को।
उत्तर: (स) घुड़सवार सेना के दो अलग-अलग वर्गों को।
स्पष्टीकरण: मराठा घुड़सवार सेना दो भागों में विभाजित थी। ‘बारगीर’ (या पागा) वे सैनिक थे जिन्हें राज्य द्वारा घोड़ा और हथियार प्रदान किए जाते थे। ‘शिलेदार’ वे सैनिक थे जिनके पास अपने स्वयं के घोड़े और हथियार होते थे और वे आवश्यकता पड़ने पर सेना में शामिल होते थे। - प्रश्न: शिवाजी महाराज के राज्याभिषेक (1674) के संदर्भ में निम्नलिखित कथनों में से कौन सा गलत है?
(अ) उनका राज्याभिषेक रायगढ़ दुर्ग में संपन्न हुआ था।
(ब) राज्याभिषेक का अनुष्ठान बनारस के विद्वान गागाभट्ट द्वारा किया गया था।
(स) इस अवसर पर उन्होंने ‘छत्रपति’ की उपाधि धारण की थी।
(द) राज्याभिषेक के तुरंत बाद उन्होंने मुगलों के साथ पुरंदर की दूसरी संधि की थी।
उत्तर: (द) राज्याभिषेक के तुरंत बाद उन्होंने मुगलों के साथ पुरंदर की दूसरी संधि की थी।
स्पष्टीकरण: राज्याभिषेक के बाद मुगलों के साथ कोई पुरंदर की दूसरी संधि नहीं हुई थी। बल्कि राज्याभिषेक के बाद उन्होंने अपने संप्रभु राज्य की घोषणा की, तांबे और सोने के सिक्के चलाए, और वर्ष 1677-78 में अपना प्रसिद्ध कर्नाटक अभियान शुरू किया। अन्य तीनों कथन ऐतिहासिक रूप से सत्य हैं। - प्रश्न: निम्नलिखित में से कौन सा दुर्ग छत्रपति शिवाजी महाराज द्वारा निर्मित एक प्रसिद्ध ‘जलदुर्ग’ (समुद्री किला) है, जो स्वराज्य की पश्चिमी तटीय सुरक्षा का मुख्य स्तंभ था?
(अ) प्रतापगढ़ दुर्ग
(ब) सिंधुदुर्ग
(स) रायगढ़ दुर्ग
(द) तोरणा दुर्ग
उत्तर: (ब) सिंधुदुर्ग
स्पष्टीकरण: सिंधुदुर्ग मालवण के तट पर स्थित एक जलदुर्ग है, जिसका निर्माण शिवाजी महाराज ने कोंकण तटीय क्षेत्र पर सिद्दी और पुर्तगाली नौसैनिक आक्रमणों को रोकने के लिए करवाया था। प्रतापगढ़, रायगढ़ और तोरणा गिरिदुर्ग (पहाड़ी किले) हैं।
6. MPSC मुख्य परीक्षा वर्णनात्मक मॉडल प्रश्न (Mains Model Question)
प्रश्न: “छत्रपति शिवाजी महाराज की प्रशासनिक व्यवस्था केवल सैन्य नियंत्रण पर आधारित न होकर जनकल्याणकारी सिद्धांतों पर आधारित थी।” अष्टप्रधान मंडल और उनकी भू-राजस्व नीतियों के विशेष संदर्भ में इस कथन का परीक्षण कीजिए। (15 अंक, 250 शब्द)
मॉडल उत्तर संरचना संकेत (Model Answer Structure Guide):
- भूमिका (Introduction): स्वराज्य की अवधारणा को स्पष्ट करें। यह बताएं कि कैसे शिवाजी महाराज ने केवल एक साम्राज्य नहीं जीता, बल्कि ‘रैयत’ (प्रजा) के कल्याण के लिए एक संस्थागत ढांचा विकसित किया।
- मुख्य भाग – अष्टप्रधान मंडल (Body – Asthapradhan Mandal):
- वर्णन करें कि अष्टप्रधान मंडल ने शक्तियों का विकेंद्रीकरण किया।
- यह स्पष्ट करें कि प्रत्येक मंत्री (जैसे पेशवा, आमात्य, सुमंत, पंडितराव) सीधे राजा के प्रति जवाबदेह था और पद वंशानुगत नहीं थे, जो सुशासन का सूचक था।
- मुख्य भाग – भू-राजस्व और कृषक नीतियां (Body – Land Revenue and Peasant Welfare):
- काठी मापन प्रणाली और मलिक अंबर के सिद्धांतों पर आधारित राजस्व निर्धारण की चर्चा करें।
- देशमुखों और देशपांडों जैसे मध्यस्थों (जमींदारों) की शक्ति पर नियंत्रण का उल्लेख करें।
- तगावी ऋण (कृषकों को ब्याज मुक्त सहायता) और अकाल के समय करों में छूट की नीतियों को रेखांकित करें।
- निष्कर्ष (Conclusion): सारांश प्रस्तुत करें कि उनकी प्रशासनिक दूरदर्शिता ने एक मजबूत राष्ट्र की नींव रखी, जिसने उनके बाद भी मुगलों के खिलाफ लंबे स्वतंत्रता संग्राम (1689-1707) में मराठों का मार्गदर्शन किया।
निष्कर्ष
छत्रपति शिवाजी महाराज का इतिहास न केवल युद्धों और विजयों की कहानी है, बल्कि यह एक कुशल प्रशासनिक व्यवस्था, आर्थिक नियोजन और राष्ट्रीय स्वाभिमान के जागरण का अप्रतिम अध्याय है। MPSC परीक्षाओं में इस अध्याय से प्रशासनिक व्यवस्था (विशेष रूप से अष्टप्रधान मंडल) और महत्वपूर्ण सैन्य अभियानों के वर्षों पर सर्वाधिक प्रश्न पूछे जाते हैं।
