Syllabus Mapping for MPSC Exams
The topic “Sant Parampara and Medieval Maharashtra” (संत परंपरा आणि मध्ययुगीन महाराष्ट्र) is a critical segment of the Maharashtra State Board Class 11 History textbook. For the Maharashtra Public Service Commission (MPSC) examinations, it maps directly to the following syllabus sections:
- MPSC Rajyaseva (State Services) Prelims: History of India with special reference to Maharashtra; Socio-religious reform movements in medieval Maharashtra.
- MPSC Rajyaseva Mains (GS Paper I – History & Geography):
- Socio-cultural history of Maharashtra from ancient to modern times.
- Bhakti Movement (भक्ती चळवळ) in Maharashtra: Origin, philosophy, major sects (Varkari and Mahanubhav), and its socio-religious impact.
- Development of Marathi literature, language, and folk art forms (Abhang, Bharud, Keertan).
- MPSC Non-Gazetted Services (Group B & C): General Knowledge – History of Maharashtra (Medieval period and Saint tradition).
Introduction to Sant Parampara in Medieval Maharashtra
During the medieval period (13th to 17th century CE), Maharashtra witnessed a powerful socio-religious renaissance led by the Sant Parampara (saint tradition). This movement emerged as a protest against rigid ritualism, caste-based discrimination, and religious orthodoxy. It sought to democratize spirituality by making devotion (Bhakti – भक्ती) accessible to everyone, irrespective of gender, caste, or social status. The sants used the local vernacular language, Marathi (मराठी), rather than Sanskrit, thereby fostering a sense of cultural unity and regional pride that later laid the socio-political foundation for the establishment of Swarajya (स्वराज्य) by Chhatrapati Shivaji Maharaj (छत्रपती शिवाजी महाराज).
The Varkari Sampraday (वारकरी संप्रदाय)
The Varkari sect is the most prominent socio-religious movement of medieval Maharashtra. Centered around the deity Vitthal (विठ्ठल) or Vithoba (विठोबा) of Pandharpur (पंढरपूर), the sect emphasizes egalitarianism, devotion, and a righteous householder’s life. The term ‘Varkari’ is derived from Vari (वारी), which refers to the bi-annual pilgrimage to Pandharpur on the auspicious days of Ashadhi Ekadashi (आषाढी एकादशी) and Kartiki Ekadashi (कार्तिकी एकादशी).
The core philosophy of the Varkari Sampraday revolves around absolute equality, the rejection of caste distinctions, and the belief that the divine resides within every living being. The sants of this tradition did not advocate for asceticism (renunciation of the world); instead, they practiced their respective professions while pursuing spiritual liberation, proving that household life and devotion could coexist harmoniously.
Key Sants of Medieval Maharashtra
1. Sant Dnyaneshwar (संत ज्ञानेश्वर) (1275 – 1296 CE)
Sant Dnyaneshwar is regarded as the founder-philosopher of the Varkari movement. Born in Apegaon (आपेगाव) near Paithan, he and his siblings—Nivruttinath (निवृत्तीनाथ), Sopandev (सोपानदेव), and Muktabai (मुक्ताबाई)—faced severe social ostracism from the orthodox Brahmins because their father had returned to householder life after taking Sannyasa.
- Literary Contributions: At the young age of 15, Dnyaneshwar wrote the Dnyaneshwari (ज्ञानेश्वरी), officially titled Bhavartha Deepika (भावार्थदीपिका). It is a commentary on the Bhagavad Gita written in the local Marathi language (specifically using the Ovi – ओवी meter), making the sacred text accessible to the common masses. He also authored the Amrutanubhav (अमृतानुभव) (a philosophical treatise on Advaita Vedanta) and Changdev Pasashti (चांगदेव पासष्टी).
- Sanjivan Samadhi: At the age of 21, he took Sanjivan Samadhi (संजीवन समाधी) at Alandi (आळंदी) near Pune in 1296 CE.
2. Sant Namdev (संत नामदेव) (1270 – 1350 CE)
A contemporary of Sant Dnyaneshwar, Sant Namdev was born into a family of tailors (Shimpi – शिंपी) in Narsi Bamani (नरसी बामणी), Hingoli district. He was a brilliant organizer and propagated the Varkari path far beyond the borders of Maharashtra.
- Geographical Spread: Namdev travelled extensively across North India, spending nearly twenty years in the Punjab region (specifically Ghuman in Gurdaspur). His devotional compositions, written in Hindi, were so influential that 61 of his hymns (Abhangas) were incorporated into the holy scripture of Sikhism, the Guru Granth Sahib (गुरु ग्रंथ साहिब), under the name Bhagat Namdevji ki Mukhbani.
- Keertan Tradition: He popularized the practice of Keertan (कीर्तन)—devotional singing combined with storytelling—as a medium of public education and spiritual awakening. He is famously credited with the vow: “नाचू कीर्तनाचे रंगात, ज्ञानदीप लावू जगात” (We will dance in the color of Keertan and light the lamp of knowledge across the world).
- Social Integration: Namdev built the memorial (Samadhi) of Sant Chokhamela at the entrance of the Vitthal temple in Pandharpur, challenging untouchability.
3. Sant Eknath (संत एकनाथ) (1533 – 1599 CE)
Based in Paithan (पैठण), Sant Eknath played a crucial role in reviving Marathi literature and the Bhakti movement during a period of socio-political transition under the Deccan Sultanates. He bridged the gap between Sanskrit scholarship and vernacular literature.
- Literary Contributions: He wrote the Eknathi Bhagavata (एकनाथी भागवत) (a commentary on the 11th book of the Bhagavata Purana), Rukmini Swayamvar (रुक्मिणी स्वयंवर), and the epic Bhavartha Ramayana (भावार्थ रामायण). He is also famous for introducing Bharuds (भारुड)—metaphorical, satirical folk songs that used daily life situations to impart moral and spiritual lessons.
- Social Equality in Practice: Eknath actively opposed caste discrimination. In a famous incident, he fed the food prepared for his ancestors to needy Dalits. He also gave water from the sacred Godavari river to a dying, thirsty donkey, demonstrating the Varkari philosophy of seeing God in all living beings.
4. Sant Tukaram (संत तुकाराम) (1608 – 1649 CE)
Sant Tukaram, born in Dehu (देहू) near Pune, belonged to the Kunbi (कुणबी) caste and worked as a grocer and farmer. His life was marked by personal tragedies, including a severe famine that claimed his family members, which turned him completely towards the worship of Vitthal.
- Literary Legacy: He composed thousands of Abhangas (अभंग) compiled in the Tukaram Gatha (तुकाराम गाथा). His verses are known for their directness, simplicity, and sharp criticism of religious hypocrisy, social hierarchies, and superstition.
- Opposition by Orthodoxy: His teachings created a stir among the orthodox Brahmins, who forced him to drown his manuscripts in the Indrayani River. Legend states that the manuscripts floated back up undamaged after several days of his fasting.
- Influence on Shivaji Maharaj: Tukaram’s philosophy of moral uprightness and self-respect deeply influenced the contemporary society and served as a moral compass for the generation that fought for Swarajya.
5. Sant Chokhamela (संत चोखामेळा) and Marginalized Sants
The Varkari movement was unique in providing a platform for voices from the lowest strata of society. Sant Chokhamela, a Mahar (महार) by caste, wrote poignant Abhangas describing the pain of untouchability while asserting his spiritual right to access Vitthal. He died in 1338 CE while constructing a wall at Mangalwedha. Other prominent sants from diverse professional backgrounds include:
- Sant Gora Kumbhar (संत गोरा कुंभार): A potter (कुंभार).
- Sant Sawata Mali (संत सावता माळी): A gardener (माळी).
- Sant Narhari Sonar (संत नरहरी सोनार): A goldsmith (सोनार).
- Sant Sena Nhavi (संत सेना न्हावी): A barber (न्हावी).
6. Women Sants of Maharashtra
The Sant Parampara broke patriarchal barriers by validating women’s spiritual experiences and allowing them to write and preach. Key women sants include:
- Sant Janabai (संत जनाबाई): A maidservant in Sant Namdev’s household, she composed beautiful verses about her daily chores and her intimate relationship with Vitthal.
- Sant Muktabai (संत मुक्ताबाई): The younger sister of Sant Dnyaneshwar, known for her profound philosophical intellect and her guide-like role to yogis like Changdev.
- Sant Soyrabai (संत सोयराबाई) and Sant Nirmalabhai (संत निर्मलाबाई): The wife and sister of Sant Chokhamela, who wrote about domestic life and social inequality.
- Sant Kanhopatra (संत कान्होपात्रा): A dancer-courtesan who sought refuge in Pandharpur to escape the predatory advances of the Sultan of Bedar.
- Sant Bahinabai (संत बहिणाबाई): A disciple of Sant Tukaram, she documented the history of the Varkari movement and wrote about the duties of a married woman balancing domestic life and spirituality.
Other Socio-Religious Movements in Medieval Maharashtra
Mahanubhav Panth (महानुभाव पंथ)
Founded by Chakradhar Swami (चक्रधर स्वामी) in the 13th century (around 1273 CE), this sect was a monotheistic movement dedicated to the worship of Lord Krishna. It rejected the caste system, opposed animal sacrifice, and advocated for gender equality. To avoid distortion of their texts, they developed a secret script called Sanket Lipi (संकेत लिपी).
Key texts include the Leelacharitra (लीळाचरित्र), biography of Chakradhar Swami compiled by Mhaimbhat (म्हाइंभट), which is considered the first prose work in Marathi literature.
Dharakari Sampraday (धारकरी संप्रदाय)
Led by Samarth Ramdas Swami (समर्थ रामदास) (1608 – 1681 CE), the Dharakari sect emphasized physical strength, organizational skill, and active socio-political duty alongside spiritual devotion. Ramdas Swami authored the Dasbodh (दासबोध) and Manache Shlok (मनाचे श्लोक). He established Hanuman (Maruti) temples across Maharashtra to inspire youth toward physical fitness and resistance against oppressive foreign rule.
High-Yield Facts and Timeline for MPSC Revision
| Saint / Sect | Timeline (CE) / Location | Major Literary Works | Key Concepts & Contributions |
|---|---|---|---|
| Mahanubhav Panth (महानुभाव पंथ) | 13th Century (Chakradhar Swami) | Leelacharitra (लीळाचरित्र), Sutrapatha (सूत्रपाठ) | Monotheistic, rejected caste, used coded script (Sanket Lipi). |
| Sant Dnyaneshwar (संत ज्ञानेश्वर) | 1275 – 1296 (Alandi) | Dnyaneshwari (ज्ञानेश्वरी), Amrutanubhav (अमृतानुभव) | Laid the foundation of Varkari sect; translated Gita to Marathi. |
| Sant Namdev (संत नामदेव) | 1270 – 1350 (Narsi Bamani / Punjab) | Abhangas in Marathi & Hindi | Spread Bhakti to Punjab; verses included in Guru Granth Sahib. |
| Sant Chokhamela (संत चोखामेळा) | Died 1338 (Mangalwedha) | Abhangas | First Dalit saint of the Varkari tradition; questioned untouchability. |
| Sant Eknath (संत एकनाथ) | 1533 – 1599 (Paithan) | Eknathi Bhagavata, Bhavartha Ramayana, Bharuds | Socio-religious integration, criticized rigid rituals, revived Marathi. |
| Sant Tukaram (संत तुकाराम) | 1608 – 1649 (Dehu) | Tukaram Gatha (तुकाराम गाथा) | Height of Varkari tradition; critiqued orthodoxy; contemporary of Shivaji Maharaj. |
| Samarth Ramdas (समर्थ रामदास) | 1608 – 1681 (Jamb / Sajjangad) | Dasbodh (दासबोध), Manache Shlok | Dharakari sect; physical fitness, active resistance, political consciousness. |
Socio-Cultural Legacy: Foundation of Swarajya
Justice Mahadev Govind Ranade (न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे), in his classic book “Rise of the Maratha Power”, noted that the spiritual rebellion led by the Maharashtra sants paved the way for political independence. The Bhakti movement brought about a quiet internal revolution by reducing caste friction, raising the status of Marathi language, and cultivating a shared regional identity based on Marathi culture (Maharashtra Dharma – महाराष्ट्र धर्म). This social cohesion was crucial when Chhatrapati Shivaji Maharaj organized the local peasantry (Mavalas – मावळे) to fight against the Adilshahi and Mughal regimes to establish Hindavi Swarajya (हिंदवी स्वराज्य).
Mock MCQs for Practice
- Which of the following literary works of medieval Maharashtra is written in a coded script (Sanket Lipi) to prevent outside interference?
- (A) Dnyaneshwari (ज्ञानेश्वरी)
- (B) Leelacharitra (लीळाचरित्र)
- (C) Dasbodh (दासबोध)
- (D) Bhavartha Ramayana (भावार्थ रामायण)
Answer: (B)
Explanation: The Mahanubhav Panth, founded by Chakradhar Swami, used a coded script called Sanket Lipi (e.g., Sakal script, Sundar script) to preserve their religious literature, including the Leelacharitra written by Mhaimbhat, from orthodox Hindu groups and Islamic invaders. - Consider the following statements regarding Sant Namdev:
1. He is credited with introducing the Keertan tradition to Punjab.
2. Sixty-one of his compositions are included in the Guru Granth Sahib.
3. He constructed the Samadhi of Sant Chokhamela at Pandharpur.
Which of the statements given above are correct?
- (A) 1 and 2 only
- (B) 2 and 3 only
- (C) 1 and 3 only
- (D) 1, 2, and 3
Answer: (D)
Explanation: All statements are correct. Sant Namdev spent a significant part of his later life in Punjab (Ghuman) teaching the path of Bhakti. 61 of his verses are compiled in the Adi Granth (Guru Granth Sahib). He also constructed the memorial of the untouchable saint Sant Chokhamela at Pandharpur as a mark of respect. - Identify the saint of Maharashtra who composed ‘Bharuds’ to convey spiritual lessons through humorous and metaphorical everyday characters:
- (A) Sant Dnyaneshwar
- (B) Sant Eknath
- (C) Sant Tukaram
- (D) Samarth Ramdas
Answer: (B)
Explanation: Sant Eknath is credited with popularizing the Bharud literary style. These are theatrical, narrative songs that use characters like a blind man, a dog-handler, a postman, or a housewife to satirize contemporary social issues and convey spiritual truths to the common masses. - The historical concept of “Maharashtra Dharma” (महाराष्ट्र धर्म) and active socio-political duty was most prominently advocated by which saint?
- (A) Sant Tukaram
- (B) Sant Gora Kumbhar
- (C) Samarth Ramdas
- (D) Sant Dnyaneshwar
Answer: (C)
Explanation: While the Varkari saints focused on devotional surrender (Nivritti), Samarth Ramdas of the Dharakari sect emphasized action (Pravritti), physical capability, and social organization. He popularized the concept of “Maharashtra Dharma”, urging people to unite and protect their land and faith from oppressive rule. - Match the following Sants of Maharashtra with their respective castes/professions:
1. Sant Narhari a. Barber (न्हावी) 2. Sant Sena b. Gardener (माळी) 3. Sant Sawata c. Goldsmith (सोनार) 4. Sant Gora d. Potter (कुंभार) - (A) 1-c, 2-a, 3-b, 4-d
- (B) 1-c, 2-b, 3-a, 4-d
- (C) 1-d, 2-a, 3-b, 4-c
- (D) 1-a, 2-c, 3-d, 4-b
Answer: (A)
Explanation: The Varkari movement was highly inclusive and comprised saints from various professional backgrounds: Sant Narhari Sonar (Goldsmith), Sant Sena Nhavi (Barber), Sant Sawata Mali (Gardener), and Sant Gora Kumbhar (Potter).
Mains Descriptive Model Question
Question: “The Bhakti movement in medieval Maharashtra was not merely a spiritual phenomenon but a social and cultural revolution that laid the ground for the political rise of the Marathas.” Critically analyze this statement. (15 Marks, 250 words)
Model Answer Outline:
- Introduction: Define the Sant Parampara (Varkari & Mahanubhav sects) in Maharashtra from the 13th to 17th centuries. Mention that it served as an instrument of social awakening.
- Spiritual and Social Liberation:
- Democratization of Religion: Shifted focus from complex Sanskrit Vedic rituals to simple devotion (Nam-smaran) in the mother tongue (Marathi).
- Challenge to Caste Hierarchy: Sants like Chokhamela, Ravidas, and Tukaram criticized ritual superiority and untouchability. Temples and congregations (Bhajans) became common spaces for all.
- Empowerment of Women: Prominence of women sants (Janabai, Muktabai, Bahinabai) asserting spiritual equality.
- Cultural and Linguistic Unification:
- Elevation of the Marathi language through works like the Dnyaneshwari, Eknathi Bhagavata, and Tukaram Gatha.
- Creation of shared regional symbols and traditions (e.g., the annual Pandharpur Vari) which built a cohesive regional consciousness.
- Political Connection (Rise of Maratha Power):
- Explain Justice M.G. Ranade’s perspective: The social reform of the Bhakti movement prepared the ground for the establishment of Swarajya by Chhatrapati Shivaji Maharaj.
- The concept of “Maharashtra Dharma” promoted by Samarth Ramdas gave a moral and ideological framework for political resistance against foreign sultanates.
- The local Maratha and Kunbi soldiers (Mavalas) possessed a unified cultural identity, making it easier to mobilize them for a common cause.
- Limitations (Critical Angle): Despite the spiritual equality preached by the sants, structural social hierarchies (caste divisions and untouchability) persisted in daily secular life. The movement did not aim for a complete structural overthrow of the feudal order but sought internal reform.
- Conclusion: Summarize that while the Bhakti movement was primarily devotional, its democratic ethos, focus on equality, and development of a shared language served as the socio-cultural bedrock on which the edifice of Maratha Swarajya was successfully built.
संत परंपरा आणि मध्ययुगीन महाराष्ट्र: एमपीएससी (MPSC) अभ्यास मार्गदर्शिका
महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या इयत्ता ११ वीच्या इतिहास पाठ्यपुस्तकातील ‘संत परंपरा आणि मध्ययुगीन महाराष्ट्र’ हा भाग एमपीएससी (MPSC) पूर्व आणि मुख्य परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. महाराष्ट्राची सामाजिक-सांस्कृतिक जडणघडण, वारकरी संप्रदायाचे योगदान, लोकभाषेचा उदय आणि मध्ययुगीन काळातील समाज सुधारणा यावर या प्रकरणात सविस्तर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. हा अभ्यास घटक राज्यसेवा पूर्व परीक्षा, संयुक्त पूर्व परीक्षा आणि मुख्य परीक्षेतील सामान्य अध्ययन पेपर १ (इतिहास व भूगोल) साठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
१. एमपीएससी अभ्यासक्रम व्याप्ती (MPSC Syllabus Mapping)
हा घटक एमपीएससीच्या राज्यसेवा आणि संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षांच्या खालील घटकांशी थेट संबंधित आहे:
- पूर्व परीक्षा (Prelims): महाराष्ट्राचा इतिहास (विशेषतः मध्ययुगीन काळ आणि सामाजिक सुधारणा), महाराष्ट्रातील भक्ति चळवळ आणि विविध धार्मिक प्रवाह.
- मुख्य परीक्षा (Mains – GS Paper 1): महाराष्ट्राचा सामाजिक व सांस्कृतिक इतिहास, भक्ती चळवळ आणि तिचे समाजावरील, साहित्यावरील व कलेवरील परिणाम, प्रमुख संतांचे कार्य आणि वारकरी संप्रदाय.
२. मध्ययुगीन महाराष्ट्राची राजकीय व सामाजिक पार्श्वभूमी (Political and Social Background)
महाराष्ट्रात संत परंपरेचा उदय आणि विकास हा अचानक झालेला बदल नव्हता, तर त्याला एक विशिष्ट राजकीय आणि सामाजिक पार्श्वभूमी लाभली होती:
- यादव काळ (१२ वे ते १३ वे शतक): देवगिरीच्या यादवांचे राज्य हे महाराष्ट्राच्या सुवर्णकाळाचा भाग मानले जाते. या काळात संस्कृत भाषेचे वर्चस्व होते, परंतु सामान्यांची भाषा मराठी होती. चक्रधर स्वामींनी स्थापन केलेला महानुभाव पंथ आणि संत ज्ञानेश्वरांचा वारकरी पंथ याच काळात उदयास आले. यादवांच्या काळात मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.
- सुलतानी राजवट आणि राजकीय अस्थिरता (१४ वे ते १७ वे शतक): यादवांच्या पराभवानंतर अल्लाउद्दीन खळजीच्या आक्रमणाने महाराष्ट्रात सुलतानी राजवट सुरू झाली. पुढे बहामनी साम्राज्य आणि त्यानंतर निर्माण झालेल्या पाच शाह्या (आदिलशाही, निजामशाही, इमादशाही, बरीदशाही आणि कुतुबशाही) यांच्या काळात महाराष्ट्र राजकीय दृष्ट्या विभागला गेला. सततची युद्धे, दुष्काळ आणि सामाजिक असुरक्षितता यांमुळे सामान्य जनता भरडली जात होती.
- धार्मिक आणि सामाजिक परिस्थिती: समाजात जातीभेद, अस्पृश्यता, अंधश्रद्धा आणि कर्मकांडाचे मोठी भीती माजली होती. धार्मिक ज्ञान केवळ उच्चवर्गीयांपुरते मर्यादित होते. अशा अत्यंत बिकट आणि नैराश्याच्या काळात संत परंपरेने लोकांना आशेचा किरण दाखवला आणि नैतिक बळ दिले.
३. मुख्य तथ्यात्मक सारांश (Core Factual Summary – Balbharati Aligned)
महाराष्ट्रात १३ व्या शतकापासून ते १७ व्या शतकापर्यंत वारकरी संप्रदायाच्या माध्यमातून एक मोठी सांस्कृतिक आणि सामाजिक क्रांती घडून आली. या चळवळीने समाजातील जातीयता, विषमतेवर प्रहार करून समता, बंधुता आणि करुणेचा संदेश दिला. या कालखंडातील प्रमुख संतांचे कार्य खालीलप्रमाणे आहे:
अ. संत ज्ञानेश्वर (१२७५ – १२९६)
संत ज्ञानेश्वरांनी वारकरी संप्रदायाचा तात्त्विक पाया रचला. त्यांनी संस्कृतमधील ‘भगवद्गीता’ सर्वसामान्य जनतेला समजावी म्हणून प्राकृत मराठी भाषेमध्ये ‘भावार्थदीपिका’ (जी आज ‘ज्ञानेश्वरी’ म्हणून ओळखली जाते) हा अजरामर ग्रंथ लिहिला. याशिवाय त्यांनी ‘अमृतानुभव’, ‘चांगदेवपासष्टी’ आणि ‘हरिपाठ’ या ग्रंथांची रचना केली. त्यांनी ज्ञानेश्वरीच्या माध्यमातून मराठी भाषेच्या समृद्धीची घोषणा केली. ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या अवघ्या २१ व्या वर्षी आळंदी येथे जिवंत समाधी घेतली. त्यांनी रचलेले ‘पसायदान’ हे विश्वात्मक कल्याणाची प्रार्थना करणारे आहे.
ब. संत नामदेव (१२७० – १३५०)
संत नामदेव हे वारकरी संप्रदायाचे उत्कृष्ट प्रचारक आणि संघटक होते. ते संत ज्ञानेश्वरांचे समकालीन आणि जवळचे मित्र होते. त्यांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून भागवत धर्माचा प्रसार केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे, तर उत्तर भारतात पंजाबपर्यंत केला. पंजाबातील ‘घुमान’ या ठिकाणी त्यांचे दीर्घकाळ वास्तव्य होते. त्यांच्या हिंदी भाषेतील ६१ पदांचा (शब्दांचा) समावेश शिखांच्या पवित्र ‘गुरु ग्रंथ साहिब’ या ग्रंथात ‘नामदेवजी की मुखबानी’ या नावाने करण्यात आला आहे. त्यांनी पंढरपूर येथे विठ्ठलाच्या चरणी वारकरी संप्रदायाचे संघटन मजबूत केले.
क. संत एकनाथ (१५३३ – १५९९)
पैठणचे संत एकनाथ हे मध्ययुगीन महाराष्ट्राच्या साहित्यातील एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांनी भारुडे, गवळणी आणि अभंग या लोककलांच्या माध्यमातून जनप्रबोधन केले. त्यांनी ‘एकनाथी भागवत’, ‘भावार्थ रामायण’ आणि ‘रुक्मिणी स्वयंवर’ या ग्रंथांची रचना केली. त्यांनी संत ज्ञानेश्वरांच्या ‘ज्ञानेश्वरी’ या ग्रंथाचे शुद्धीकरण केले (१५८४ मध्ये) आणि मूळ प्रत तयार केली. त्यांनी जातीय विषमतेचा तीव्र विरोध केला आणि भुकेलेल्या प्राण्यांना व अस्पृश्यांना अन्नदान करून प्रत्यक्ष कृतीतून समतेचा धडा घालून दिला.
ड. संत तुकाराम (१६०८ – १६५०)
देहू (पुणे) येथील संत तुकाराम महाराज हे वारकरी संप्रदायाचा कळस मानले जातात. त्यांची ‘तुकाराम गाथा’ (अभंग) हा मराठी भाषेतील सर्वोत्तम ठेवा आहे. त्यांनी तत्कालीन समाजातील ढोंगीपणा, कर्मकांड, अंधश्रद्धा आणि जातीय भेदभावावर आपल्या रोकठोक अभंगांमधून तीव्र प्रहार केले. ‘जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुला’ हा संदेश देऊन त्यांनी मानवकल्याणाचा मार्ग दाखवला. छत्रपती शिवाजी महाराज हे त्यांच्या विचारांनी प्रभावित झाले होते, असे ऐतिहासिक दाखले मिळतात.
इ. समर्थ रामदास (१६०८ – १६८२)
समर्थ रामदासांनी महाराष्ट्रात विस्कळीत झालेल्या समाजाला संघटित करण्यासाठी ‘महाराष्ट्र धर्म’ आणि बलुपासनेचा (शक्तीची उपासना) संदेश दिला. त्यांनी हनुमानाची (मारुतीची) ठिकठिकाणी मंदिरे स्थापन करून तरुणांमध्ये व्यायाम आणि राष्ट्रप्रेमाची भावना जागृत केली. ‘दासबोध’, ‘मनाचे श्लोक’ आणि ‘आत्माराम’ हे त्यांचे अत्यंत ग्रंथ आहेत. त्यांनी समर्थ संप्रदायाची स्थापना केली.
फ. इतर संत आणि महिला संतांचे योगदान
वारकरी संप्रदायाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात समाजातील सर्व स्तरांतील आणि विविध जातींमधील लोकांना समान स्थान होते. यामध्ये संत चोखामेळा (मंगळवेढा), संत सावता माळी (अरण), संत गोरा कुंभार (तेर), संत नरहरी सोनार (पंढरपूर), संत सेना न्हावी यांचा प्रामुख्याने समावेश होतो. तसेच, महिला संतांमध्ये संत मुक्ताबाई, संत जनाबाई, संत कान्होपात्रा, संत सोयराबाई आणि संत बहिणाबाई यांनी आपल्या अभंगांमधून स्वतःचे आध्यात्मिक अनुभव आणि तत्कालीन समाजातील स्त्रियांच्या व्यथा अत्यंत प्रभावीपणे मांडल्या.
४. एमपीएससी परीक्षेसाठी उच्च-उत्पादक तथ्ये आणि तक्ते (High-Yield Facts and Table)
एमपीएससी परीक्षेत संतांची जन्मस्थाने, समाधी स्थळे, त्यांचे ग्रंथ आणि त्यांच्याशी संबंधित महत्त्वाच्या वर्षांवर नेहमी प्रश्न विचारले जातात. खालील तक्ता परीक्षेच्या जलद उजळणीसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे:
| संत | काल / महत्त्वाचे वर्ष | जन्मस्थान / कार्यस्थान | प्रमुख ग्रंथ / रचना | विशेष योगदान |
|---|---|---|---|---|
| संत ज्ञानेश्वर | १२७५ – १२९६ (२१ वर्षे) | आपेगाव (जन्म), आळंदी (समाधी) | ज्ञानेश्वरी, अमृतानुभव, चांगदेवपासष्टी, हरिपाठ | वारकरी संप्रदायाचा पाया रचला, ज्ञानेश्वरी हे नेवासे येथे लिहिले. |
| संत नामदेव | १२७० – १३५० (८० वर्षे) | नरसी बामणी (हिंगोली), पंढरपूर (समाधी) | नामदेव गाथा (अभंग), गुरु ग्रंथ साहिबमधील पदे | भागवत धर्माचा पंजाबापर्यंत प्रसार, कीर्तन परंपरा सुरू केली. |
| संत एकनाथ | १५३३ – १५९९ (६६ वर्षे) | पैठण (छत्रपती संभाजीनगर) | एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण, रुक्मिणी स्वयंवर, भारुडे | ज्ञानेश्वरीचे शुद्धीकरण (१५८४). लोकभाषेला प्राधान्य दिले. |
| संत तुकाराम | १६०८ – १६५० (४२ वर्षे) | देहू (पुणे) | तुकाराम गाथा (अभंग संग्रह) | चळवळीचा कळस, कीर्तनातून समाजसुधारणा, शिवाजी महाराजांचे समकालीन. |
| समर्थ रामदास | १६०८ – १६८२ (७४ वर्षे) | जांब (जालना), सज्जनगड (समाधी) | दासबोध, मनाचे श्लोक, आत्माराम, मारुती स्तोत्र | बलुपासना, समर्थ संप्रदायाची स्थापना, रामदासी पंथ. |
महत्त्वाचे अति-उच्च-उत्पादक मुद्दे (Exam Bullet Points):
- महानुभाव पंथ: हा पंथ चक्रधर स्वामी यांनी १२६७ मध्ये स्थापन केला. हा पंथ महाराष्ट्रात वारकरी संप्रदायापेक्षा जुना मानला जातो. या पंथाचे साहित्य प्रामुख्याने सांकेतिक लिपीत (सकळ लिपी) लिहिले गेले. लीळाचरित्र हा मराठीतील पहिला चरित्रग्रंथ म्हाइंभट यांनी याच पंथात लिहिला.
- ज्ञानेश्वरी लेखन सहाय्यक: संत ज्ञानेश्वरांना ज्ञानेश्वरी सांगताना ती लिहून घेण्याचे काम सच्चिदानंद बाबा यांनी केले.
- संत सावता माळी: त्यांनी ‘कांदा मुळा भाजी, अवघी विठाई माझी’ या अभंगातून कर्मयोग आणि श्रमाचे महत्त्व अधोरेखित केले.
- संत चोखामेळा: त्यांच्या अभंगांतून अस्पृश्यतेविरुद्धचा पहिला आर्त आणि शांत आक्षेप पाहायला मिळतो. त्यांचे समाधी मंदिर पंढरपूर येथे विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वारासमोर चोखोबांच्या नावाने प्रसिद्ध आहे.
५. सराव बहुपर्यायी प्रश्न (5 Mock MCQs with Explanations)
एमपीएससीच्या बदलत्या परीक्षा पद्धतीनुसार वैचारिक आणि तथ्यात्मक आकलनावर आधारित खालील सराव प्रश्न सोडवा:
प्रश्न १: खालीलपैकी कोणत्या संताच्या अभंगांचा समावेश शीख धर्मीयांच्या ‘गुरु ग्रंथ साहिब’ या पवित्र ग्रंथात करण्यात आला आहे आणि त्यांचे वास्तव्य पंजाबमध्ये कोणत्या ठिकाणी होते?
(अ) संत ज्ञानेश्वर – अमृतसर
(ब) संत नामदेव – घुमान
(क) संत एकनाथ – आनंदपूर
(ड) संत तुकाराम – देहूउत्तर: (ब) संत नामदेव – घुमान
स्पष्टीकरण: संत नामदेवांनी उत्तर भारतात विशेषतः पंजाबमध्ये फिरून भागवत धर्माचा प्रसार केला. पंजाबातील गुरुदासपूर जिल्ह्यातील ‘घुमान’ या ठिकाणी त्यांचे दीर्घकाळ वास्तव्य होते, जिथे त्यांचे मंदिरही आहे. त्यांच्या ६१ पदांचा (शब्दांचा) समावेश शिखांचा पवित्र ग्रंथ ‘गुरु ग्रंथ साहिब’ मध्ये करण्यात आला आहे.
प्रश्न २: संत एकनाथांनी ज्ञानेश्वरीच्या हस्तलिखितांचे संकलन करून तिचे शुद्धीकरण कोणत्या वर्षी पूर्ण केले, ज्याची नोंद ऐतिहासिक दस्तऐवजांमध्ये आढळते?
(अ) १५७५
(ब) १५८०
(क) १५८४
(ड) १५९९उत्तर: (क) १५८४
स्पष्टीकरण: ज्ञानेश्वरीच्या मूळ पाठात अनेक शतकांच्या पाठांतरामुळे फेरफार आणि अशुद्धी निर्माण झाल्याचे संत एकनाथांच्या लक्षात आले. म्हणून त्यांनी शके १५०६ म्हणजेच इ.स. १५८४ मध्ये ज्ञानेश्वरीच्या विविध प्रतींचे संकलन करून तिची पहिली शुद्ध आणि प्रमाण प्रत तयार केली.
प्रश्न ३: महानुभाव पंथाविषयी खालील विधाने अभ्यासा:
१. या पंथाची स्थापना चक्रधर स्वामी यांनी १३ व्या शतकात केली.
२. ‘लीळाचरित्र’ हा मराठी भाषेतील पहिला चरित्रग्रंथ म्हाइंभट यांनी लिहिला, जो चक्रधर स्वामींच्या जीवनावर आधारित आहे.
३. या पंथाने संस्कृतला प्राधान्य दिले आणि मराठी साहित्याचा विरोध केला.योग्य विधान/विधाने निवडा:
(अ) केवळ १ आणि २ योग्य
(ब) केवळ २ आणि ३ योग्य
(क) केवळ १ आणि ३ योग्य
(ड) वरील सर्व योग्यउत्तर: (अ) केवळ १ आणि २ योग्य
स्पष्टीकरण: महानुभाव पंथाची स्थापना चक्रधर स्वामी यांनी १२६७ (१३ व्या शतकात) केली. म्हाइंभट यांनी चक्रधर स्वामींच्या आठवणींचे संकलन करून ‘लीळाचरित्र’ हा मराठीतील पहिला चरित्रग्रंथ लिहिला. या पंथाने संस्कृत ऐवजी मराठी भाषेला (प्राकृत) अत्यंत महत्त्व दिले व समृद्ध मराठी साहित्याची निर्मिती केली. त्यामुळे विधान ३ चुकीचे आहे.
प्रश्न ४: वारकरी संप्रदायातील संतांच्या कार्यक्षेत्राबाबत खालील अयोग्य जोडी ओळखा:
(अ) संत गोरा कुंभार – तेर
(ब) संत सावता माळी – अरण
(क) संत चोखामेळा – मेहुण
(ड) संत नरहरी सोनार – पंढरपूरउत्तर: (क) संत चोखामेळा – मेहुण
स्पष्टीकरण: संत गोरा कुंभार यांचे कार्यस्थान तेर (उस्मानाबाद/धाराशिव) होते. संत सावता माळी अरण (सोलापूर) चे होते. संत नरहरी सोनार पंढरपूरचे होते. संत चोखामेळा यांचे जन्म व कार्यस्थान मंगळवेढा (सोलापूर) होते, मेहुण (जळगाव) हे संत मुक्ताबाई यांच्याशी संबंधित समाधी स्थळ आहे. त्यामुळे जोडी (क) अयोग्य आहे.
प्रश्न ५: ‘महाराष्ट्र धर्म’ आणि ‘बलुपासना’ यांचा प्रचार करण्यासाठी समर्थ रामदासांनी स्थापन केलेल्या संप्रदायाचे नाव काय होते आणि त्यांनी कोणता प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला?
(अ) महानुभाव संप्रदाय – लीळाचरित्र
(ब) समर्थ संप्रदाय – दासबोध
(क) वारकरी संप्रदाय – ज्ञानेश्वरी
(ड) रामदासी संप्रदाय – अमृतानुभवउत्तर: (ब) समर्थ संप्रदाय – दासबोध
स्पष्टीकरण: समर्थ रामदासांनी स्थापन केलेल्या संप्रदायाला ‘समर्थ संप्रदाय’ किंवा ‘रामदासी संप्रदाय’ म्हटले जाते. त्यांनी समाजाला व्यावहारिक शहाणपण आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शन करण्यासाठी ‘दासबोध’ हा ग्रंथ लिहिला. बलुपासनेसाठी त्यांनी ठिकठिकाणी हनुमानाची मंदिरे उभारली.
६. मुख्य परीक्षा वर्णनात्मक मॉडेल प्रश्न (Mains Descriptive Model Question)
प्रश्न: “महाराष्ट्रातील संत चळवळ ही केवळ धार्मिक सुधारणा नव्हती, तर ती एक महत्त्वाची सामाजिक आणि लोकभाषा क्रांती होती.” इयत्ता ११ वीच्या इतिहास पाठ्यपुस्तकाच्या आधारे या विधानाचा सविस्तर आढावा घ्या. (गुण: १५, शब्द मर्यादा: २५० शब्द)
मॉडेल उत्तर आराखडा (Model Answer Framework):
प्रस्तावना (Introduction): १२ व्या शतकापासून ते १७ व्या शतकापर्यंत महाराष्ट्राच्या भूमीत वारकरी संप्रदायाच्या रूपाने एक अभूतपूर्व सांस्कृतिक आणि सामाजिक आंदोलन आकारास आले. संत ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ आणि तुकाराम यांसारख्या थोर संतांनी या आंदोलनाचे नेतृत्व केले. ही चळवळ निव्वळ पारलौकिक चिंतनापुरती मर्यादित नसून, ती इहलोकातील समता आणि मराठी लोकभाषेचे संवर्धन करणारी ऐतिहासिक क्रांती होती.
मुख्य शरीर (Main Body):
- लोकभाषा (मराठी) क्रांती आणि साहित्याचे लोकशाहीकरण: तत्कालीन समाजव्यवस्थेत धार्मिक आणि तात्त्विक ज्ञान संस्कृत भाषेच्या चौकटीत बंदिस्त होते. संतांनी या मक्तेदारीला आव्हान दिले. संत ज्ञानेश्वरांनी प्राकृत मराठीत ‘ज्ञानेश्वरी’ लिहून ज्ञानाची दारे सर्वांसाठी खुली केली. संत एकनाथांनी “संस्कृत भाषा देवे केली, तरी प्राकृत काय चोरापासुनी झाली?” असा परखड प्रश्न उपस्थित करून लोकभाषेला धार्मिक व वाङ्मयीन प्रतिष्ठा मिळवून दिली. संत तुकारामांची गाथा सर्वसामान्यांच्या रोजच्या भाषेतील अभंगांच्या रूपात अवतरली.
- सामाजिक समतेचा पाया: वारकरी संप्रदायाने पंढरीच्या वाळवंटात जातीभेदाची तटबंदी मोडीत काढली. संत चोखामेळा (महार), संत सावता माळी (माळी), संत गोरा कुंभार (कुंभार), संत नरहरी सोनार (सोनार), संत सेना (न्हावी) हे सर्व एकाच विठ्ठलभक्तीच्या छत्राखाली एकत्र आले. “विठ्ठलाच्या दारी नाही जातपात” हा संदेश देऊन संतांनी विषमतेवर आधारलेल्या समाजरचनेला शांततापूर्ण मार्गाने धक्का दिला.
- स्त्री मुक्ती आणि सन्मान: संत मुक्ताबाई, संत जनाबाई, संत सोयराबाई आणि संत बहिणाबाई यांसारख्या स्त्री संतांनी तत्कालीन पुरुषकेंद्री समाजरचनेत आपल्या आध्यात्मिक अधिकारांचा आणि अभिव्यक्तीचा ठसा उमटवला. जनाबाईंच्या अभंगांतून घरकाम करताना अनुभवलेला विठ्ठल आणि स्त्री म्हणून भोगलेल्या यातना व्यक्त होतात.
- अंधश्रद्धा व कर्मकांडाचे निर्मूलन: संतांनी बाह्य उपचारांपेक्षा अंतःशुद्धीला महत्त्व दिले. संत तुकारामांनी ढोंगी बाबा, बुवाबाजी आणि निरर्थक यज्ञ-यागादी कर्मकांडांवर आपल्या अभंगांतून कोरडे ओढले. ‘जे का रंजले गांजले…’ या अभंगातून त्यांनी दीनदुबळ्यांची सेवा हाच खरा धर्म असल्याचे सांगितले.
निष्कर्ष (Conclusion): अशा प्रकारे, महाराष्ट्रातील संत चळवळीने समाजातील कनिष्ठ व उपेक्षित वर्गाला आणि महिलांना आध्यात्मिक समानता दिली, मराठी भाषेला ज्ञानभाषा बनवले आणि लोकमानसात बंधुभाव रुजवला. या चळवळीने तयार केलेल्या नैतिक आणि सामाजिक भूमीवरच पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांना अठरापगड जातींच्या लोकांना एकत्र आणून ‘हिंदवी स्वराज्याची’ स्थापना करणे शक्य झाले. त्यामुळे ही चळवळ केवळ धार्मिक नसून महाराष्ट्राच्या सामाजिक क्रांतीचा पाया होती.
संत परंपरा और मध्ययुगीन महाराष्ट्र (कक्षा 11 इतिहास): MPSC परीक्षा विशेष अध्ययन मार्गदर्शिका
महाराष्ट्र का मध्यकालीन इतिहास ‘संत परंपरा’ और ‘वारकरी संप्रदाय’ के योगदान के बिना अधूरा है। महाराष्ट्र लोक सेवा आयोग (MPSC) की परीक्षाओं (राज्य सेवा और संयुक्त परीक्षा) के प्रारंभिक एवं मुख्य चरणों में इस विषय से कला, संस्कृति, साहित्य और सामाजिक सुधार आंदोलनों के अंतर्गत बार-बार प्रश्न पूछे जाते हैं। बालभारती (महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडल) की कक्षा 11वीं की इतिहास पुस्तक पर आधारित यह अध्ययन मार्गदर्शिका MPSC के नवीनतम पाठ्यक्रम के अनुसार तैयार की गई है।
MPSC परीक्षा पाठ्यक्रम मैपिंग (Syllabus Mapping)
- प्रारंभिक परीक्षा (Prelims): भारत और महाराष्ट्र का इतिहास, मध्यकालीन महाराष्ट्र का सामाजिक-सांस्कृतिक इतिहास, भक्ति आंदोलन का उद्भव और विकास।
- मुख्य परीक्षा (Mains – GS Paper 1): महाराष्ट्र का इतिहास (मध्यकाल से आधुनिक काल), सामाजिक और धार्मिक सुधार आंदोलन, भक्ति आंदोलन का कला, साहित्य और समाज पर प्रभाव।
1. वारकरी संप्रदाय और भक्ति आंदोलन की पृष्ठभूमि
महाराष्ट्र में भक्ति आंदोलन का सबसे महत्वपूर्ण और लोकप्रिय रूप ‘वारकरी संप्रदाय’ (Warkari Sampradaya) के रूप में उभरा। ‘वारी’ का अर्थ है नियमित यात्रा और ‘वारकरी’ का अर्थ है वह व्यक्ति जो पंढरपुर की यात्रा नियमित रूप से करता है। इस संप्रदाय के मुख्य आराध्य देव ‘विठ्ठल’ (विठोबा) हैं, जिन्हें भगवान श्री कृष्ण का ही एक रूप माना जाता है। पंढरपुर इस आंदोलन का मुख्य केंद्र था और भीमा नदी (चंद्रभागा) का तट संतों की मिलनस्थली था।
वारकरी संप्रदाय ने तत्कालीन समाज में व्याप्त कर्मकांड, अंधविश्वास, यज्ञ-अनुष्ठानों और संस्कृत भाषा के एकाधिकार को चुनौती दी। संतों ने ईश्वर की प्राप्ति के लिए ज्ञान और वैराग्य के कठिन मार्ग के स्थान पर ‘भक्ति’ और ‘प्रेम’ के सरल मार्ग को प्रतिपादित किया। इस आंदोलन की सबसे बड़ी विशेषता यह थी कि इसमें समाज के सभी वर्गों, जातियों और महिलाओं को समान स्थान प्राप्त था।
2. प्रमुख संतों का जीवन, योगदान और उनका साहित्य
संत ज्ञानेश्वर (1275 – 1296 ईस्वी)
संत ज्ञानेश्वर को महाराष्ट्र में वारकरी संप्रदाय का संस्थापक माना जाता है। उन्होंने ‘ज्ञानेश्वरी’ की रचना कर महाराष्ट्र में वैचारिक क्रांति की नींव रखी।
- मूल नाम व स्थान: इनका जन्म आपेगांव (औरंगाबाद/छत्रपति संभाजीनगर) में हुआ था और इनकी कर्मभूमि आलंदी (पुणे) थी, जहाँ उन्होंने मात्र 21 वर्ष की आयु में जीवित समाधि ली थी।
- साहित्यिक योगदान:
- भावार्थदीपिका (ज्ञानेश्वरी): यह भगवद गीता पर प्राकृत मराठी भाषा में लिखी गई एक अत्यंत लोकप्रिय टीका है। इसके माध्यम से उन्होंने संस्कृत में संचित दर्शन को आम जनता की भाषा में सुलभ कराया।
- अमृतानुभव: यह ग्रंथ उनके स्वतंत्र दार्शनिक विचारों (चिद्विलासवाद) का निरूपण करता है।
- चांगदेव पासष्टी: योगी चांगदेव के अहंकार को नष्ट करने और उन्हें आत्मज्ञान देने के लिए लिखे गए 65 ओवियों (छंदों) का पत्र।
- दर्शन: उन्होंने पसायदान (Pasayadan) के माध्यम से संपूर्ण विश्व के कल्याण और शांति की प्रार्थना की, जो आज भी मराठी संस्कृति का एक अभिन्न हिस्सा है।
संत नामदेव (1270 – 1350 ईस्वी)
संत नामदेव वारकरी संप्रदाय के एक महान प्रचारक और संगठनकर्ता थे। उन्होंने कीर्तन परंपरा के माध्यम से भक्ति का प्रसार किया।
- जन्म व पृष्ठभूमि: इनका जन्म हिंगोली जिले के नरसी बामनी में एक दर्जी (शिंपी) परिवार में हुआ था।
- योगदान और प्रसार: उन्होंने प्रतिज्ञा की थी—’नाचू कीर्तनाचे रंगी, ज्ञानदीप लावू जगी’ (कीर्तन के रंग में नाचेंगे और ज्ञान का दीप पूरे जग में जलाएंगे)। उन्होंने न केवल महाराष्ट्र बल्कि उत्तर भारत (पंजाब) तक वारकरी विचारधारा का प्रचार किया।
- सिख धर्म से संबंध: पंजाब के घुमान में उन्होंने कई वर्ष बिताए। सिख धर्म के पवित्र ग्रंथ ‘गुरु ग्रंथ साहिब’ में संत नामदेव के 61 से अधिक पद (शबद) ‘नामदेवजी की मुखबानी’ के नाम से संकलित हैं।
- समाधि: पंढरपुर में विठ्ठल मंदिर के प्रवेश द्वार (महाद्वार) पर उन्होंने समाधि ली, जिसे आज ‘नामदेव पायरी’ कहा जाता है।
संत एकनाथ (1533 – 1599 ईस्वी)
संत एकनाथ ने 16वीं शताब्दी में महाराष्ट्र में भक्ति आंदोलन को पुनर्जीवित किया। उन्होंने सामाजिक समता और बंधुत्व पर विशेष बल दिया।
- स्थान: इनका जन्म और कर्मभूमि पैठण (गोदावरी नदी के तट पर) थी।
- साहित्यिक कृतियाँ: उन्होंने ‘एकनाथी भागवत’ (भागवत पुराण के 11वें स्कंध पर टीका), ‘भावार्थ रामायण’ और ‘रुक्मिणी स्वयंवर’ की रचना की।
- लोक-साहित्य का विकास: उन्होंने आम लोगों को नैतिक शिक्षा देने के लिए ‘भारुड़’ (Bharud – रूपक गीत) और ‘गौळण’ जैसे लोक-साहित्यों को लोकप्रिय बनाया। उनके भारुड़ों में सांसारिक जीवन और अध्यात्म का सुंदर समन्वय था।
- सामाजिक सुधार: उन्होंने जाति प्रथा का घोर विरोध किया। उन्होंने भूखे गधे को गंगाजल पिलाकर और अछूत बालक को गले लगाकर व्यावहारिक रूप से मानवता और प्राणिमात्र के प्रति दया का संदेश दिया।
संत तुकाराम (1608 – 1650 ईस्वी)
संत तुकाराम 17वीं शताब्दी के सबसे प्रभावशाली संत कवि थे, जिनके अभंग आज भी महाराष्ट्र के जन-जन के कंठ में बसे हैं।
- स्थान व समकालीनता: इनका जन्म देहू (पुणे) में हुआ था। ये छत्रपति शिवाजी महाराज के समकालीन थे।
- साहित्यिक योगदान: इनकी रचनाओं का संग्रह ‘तुकाराम गाथा’ के नाम से प्रसिद्ध है। उनके लिखे ‘अभंग’ (Abhang) अत्यंत सरल, व्यावहारिक और तीखे सामाजिक प्रहार करने वाले हैं।
- विचारधारा: उन्होंने ढोंग, अंधविश्वास और जातिवाद पर कड़ा प्रहार किया। उन्होंने सच्चे साधु की पहचान बताते हुए कहा—”जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले, तोचि साधु ओळखावा, देव तेथेचि जाणावा” (जो पीड़ित और दुखियों को अपना समझता है, वही सच्चा साधु है और ईश्वर वहीं निवास करता है)।
संत रामदास (1608 – 1681 ईस्वी)
संत रामदास भक्ति आंदोलन के अन्य संतों से थोड़े भिन्न थे। उन्होंने अध्यात्म के साथ-साथ सामाजिक संगठन, राष्ट्रवाद और शारीरिक शक्ति पर बल दिया।
- स्थान व संप्रदाय: इनका जन्म जांब (जालना) में हुआ था। इन्होंने ‘समर्थ संप्रदाय’ की स्थापना की। ये भी छत्रपति शिवाजी महाराज के समकालीन थे।
- साहित्य: इनका सबसे प्रसिद्ध ग्रंथ ‘दासबोध’ है, जिसमें उन्होंने व्यावहारिक ज्ञान, राजनीति और आध्यात्मिक साधना का उपदेश दिया है। इसके अतिरिक्त ‘मनाचे श्लोक’ और ‘करुणाष्टके’ उनकी लोकप्रिय रचनाएँ हैं।
- योगदान: उन्होंने युवाओं को बलवान और साहसी बनाने के लिए महाराष्ट्र में जगह-जगह हनुमान (मारुति) के मंदिरों की स्थापना की और व्यायाशालाएँ शुरू कीं। उन्होंने ‘महाराष्ट्र धर्म’ का नारा दिया और लोगों को संगठित होने की प्रेरणा दी।
3. अन्य सहयोगी संत एवं महिला संत
महाराष्ट्र की संत परंपरा की सबसे अनूठी विशेषता इसकी समावेशिता थी। समाज के तथाकथित निचले और वंचित शोषक वर्गों से कई संत उभरे जिन्होंने अपनी भक्ति और रचनाओं से समाज को राह दिखाई:
- संत चोखामेला: मंगळवेढा के रहने वाले महार जाति के संत। उन्होंने सामाजिक विषमता और मंदिर प्रवेश की पाबंदी पर अपने अभंगों के माध्यम से बहुत ही मर्मस्पर्शी सवाल उठाए।
- संत गोरा कुंभार: जाति से कुम्हार (मृदा शिल्पी), जिन्होंने मिट्टी गूंथते हुए ईश्वर भक्ति के गीत गाए।
- संत सावता माळी: जाति से माली। उन्होंने कहा कि उनके काम (सब्जी उगाना) में ही विठ्ठल वास करते हैं—’कांदा मुळा भाजी, अवघी विठाई माझी’।
- संत सेना न्हावी: जाति से नाई (न्हावी), जिन्होंने अपनी सेवा को ही ईश्वर की सेवा माना।
- महिला संत: संत जनाबाई (संत नामदेव की दासी), संत सोयराबाई (संत चोखामेला की पत्नी), संत निर्मलाबाई, संत कान्होपात्रा (नर्तकी) और संत बहिणाबाई (संत तुकाराम की शिष्या)। इन महिला संतों ने तत्कालीन पितृसत्तात्मक और रूढ़िवादी समाज में महिलाओं की आध्यात्मिक स्वतंत्रता का मार्ग प्रशस्त किया।
4. उच्च-लाभ परीक्षा तथ्य और तालिका (High-Yield Facts Table)
| संत का नाम | काल/शताब्दी | जन्म/कर्म स्थान | मुख्य साहित्य/रचनाएँ | विशेष तथ्य (MPSC दृष्टिकोण) |
|---|---|---|---|---|
| संत ज्ञानेश्वर | 13वीं शताब्दी (1275-1296) | आपेगांव / आलंदी | ज्ञानेश्वरी, अमृतानुभव, चांगदेव पासष्टी | वारकरी संप्रदाय के संस्थापक; पसायदान के प्रणेता। |
| संत नामदेव | 13वीं-14वीं शताब्दी (1270-1350) | नरसी बामनी / पंढरपुर | नामदेव गाथा, गुरु ग्रंथ साहिब में शबद | भागवत धर्म का प्रसार पंजाब तक किया; कीर्तन परंपरा की शुरुआत। |
| संत एकनाथ | 16वीं शताब्दी (1533-1599) | पैठण (औरंगाबाद) | एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण, भारुड़ | लोक-साहित्य ‘भारुड़’ के जनक; सामाजिक समता के अग्रदूत। |
| संत तुकाराम | 17वीं शताब्दी (1608-1650) | देहू (पुणे) | तुकाराम गाथा (अभंग) | छत्रपति शिवाजी महाराज के समकालीन; व्यावहारिक भक्ति के उपदेशक। |
| संत रामदास | 17वीं शताब्दी (1608-1681) | जांब (जालना) / सज्जनगढ़ | दासबोध, मनाचे श्लोक, आत्माराम | समर्थ संप्रदाय की स्थापना; हनुमान मंदिरों की श्रृंखला स्थापित की। |
5. संत परंपरा का ऐतिहासिक व सामाजिक-सांस्कृतिक महत्व
- लोकभाषा (मराठी) का विकास: संतों ने संस्कृत के एकाधिकार को समाप्त कर मराठी को धर्म, दर्शन और साहित्य की भाषा बनाया। इससे मराठी भाषा समृद्ध हुई और जनसामान्य में आत्मविश्वास का संचार हुआ।
- सामाजिक समता की स्थापना: संतों ने जाति, वर्ण और लिंग भेद का विरोध किया। पंढरपुर की वारी में सभी जातियों के लोग एक साथ मिलकर चलते थे, जिससे सामाजिक समरसता की नींव पड़ी।
- स्वराज्य के लिए पृष्ठभूमि का निर्माण: प्रसिद्ध इतिहासकार जस्टिस महादेव गोविंद रानाडे (M. G. Ranade) ने अपनी पुस्तक ‘राइज ऑफ द मराठा पावर’ में लिखा है कि संतों द्वारा लाई गई धार्मिक और सामाजिक जागृति ने ही छत्रपति शिवाजी महाराज द्वारा ‘हिंदवी स्वराज्य’ की स्थापना के लिए नैतिक और सामाजिक आधार तैयार किया था।
- नैतिकता का प्रसार: संतों ने अंधविश्वासों पर चोट कर समाज को सदाचार, दया, क्षमा और परोपकार जैसी नैतिक मूल्यों की शिक्षा दी।
6. अभ्यास प्रश्न पत्र (Mock MCQs for MPSC)
प्रश्न 1. निम्नलिखित में से किस संत के पदों (शबदों) को सिखों के पवित्र धार्मिक ग्रंथ ‘गुरु ग्रंथ साहिब’ में स्थान दिया गया है?
(A) संत ज्ञानेश्वर
(B) संत तुकाराम
(C) संत नामदेव
(D) संत एकनाथ
उत्तर: (C) संत नामदेव
स्पष्टीकरण: संत नामदेव ने उत्तर भारत, विशेष रूप से पंजाब का भ्रमण किया और वहां भागवत/वारकरी धर्म का प्रचार किया। उनके 61 से अधिक शबद गुरु ग्रंथ साहिब में शामिल हैं। पंजाब के गुरदासपुर जिले के घुमान में उनका मंदिर और स्मारक आज भी स्थित है।
प्रश्न 2. निम्नलिखित युग्मों पर विचार कीजिए और सही सुमेलित युग्म चुनिए:
1. चांगदेव पासष्टी — संत ज्ञानेश्वर
2. भारुड़ — संत एकनाथ
3. दासबोध — संत रामदास
विकल्प:
(A) केवल 1 और 2
(B) केवल 2 और 3
(C) केवल 1 और 3
(D) 1, 2 और 3 सभी
उत्तर: (D) 1, 2 और 3 सभी
स्पष्टीकरण: चांगदेव पासष्टी संत ज्ञानेश्वर की रचना है जो उन्होंने योगी चांगदेव के लिए लिखी थी। भारुड़ लोक-काव्य का एक रूप है जिसे संत एकनाथ ने समाज सुधार के लिए लोकप्रिय बनाया। दासबोध संत रामदास का प्रसिद्ध ग्रंथ है जिसमें व्यावहारिक जीवन का मार्गदर्शन है।
प्रश्न 3. “जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले…” यह प्रसिद्ध पंक्तियाँ किस संत कवि की हैं?
(A) संत चोखामेला
(B) संत एकनाथ
(C) संत तुकाराम
(D) संत ज्ञानेश्वर
उत्तर: (C) संत तुकाराम
स्पष्टीकरण: यह प्रसिद्ध अभंग संत तुकाराम का है। इसमें उन्होंने सच्चे साधु और मानवता की परिभाषा दी है, जो सामाजिक न्याय और दया की बात करती है।
प्रश्न 4. ‘समर्थ संप्रदाय’ की स्थापना निम्नलिखित में से किसने की थी?
(A) संत ज्ञानेश्वर
(B) संत रामदास
(C) संत नामदेव
(D) संत एकनाथ
उत्तर: (B) संत रामदास
स्पष्टीकरण: संत रामदास ने समर्थ संप्रदाय की स्थापना की। इस संप्रदाय का मुख्य नारा ‘जय जय रघुवीर समर्थ’ था और इसका उद्देश्य समाज को संगठित करना और बलशाली बनाना था।
प्रश्न 5. वारकरी संप्रदाय के संदर्भ में निम्नलिखित कथनों पर विचार कीजिए:
1. इस संप्रदाय के मुख्य आराध्य देव पंढरपुर के भगवान विठ्ठल हैं।
2. यह संप्रदाय रूढ़िवादी सामाजिक ऊंच-नीच और जाति व्यवस्था का कट्टर समर्थक था।
उपरोक्त में से कौन सा/से कथन सत्य है/हैं?
(A) केवल 1
(B) केवल 2
(C) 1 और 2 दोनों
(D) न तो 1 और न ही 2
उत्तर: (A) केवल 1
स्पष्टीकरण: कथन 1 सत्य है क्योंकि विठोबा या विठ्ठल वारकरी संप्रदाय के मुख्य देव हैं। कथन 2 असत्य है क्योंकि वारकरी संप्रदाय ने जाति प्रथा का विरोध किया और समाज के सभी वर्गों को समानता का दर्जा देकर एक सूत्र में पिरोया।
7. मुख्य परीक्षा वर्णनात्मक मॉडल प्रश्न (Mains Descriptive Model Question)
प्रश्न: “महाराष्ट्र के संतों ने न केवल धार्मिक सुधार किए, बल्कि सामाजिक समानता और भाषिक गौरव की भी स्थापना की।” इस कथन की समीक्षा कीजिए। (15 अंक, 250 शब्द)
उत्तर संरचना मार्गदर्शिका (Structural Model Answer):
- भूमिका (Introduction): 13वीं से 17वीं शताब्दी के दौरान महाराष्ट्र में उभरी संत परंपरा (वारकरी और समर्थ संप्रदाय) का परिचय दें। यह स्पष्ट करें कि यह केवल एक आध्यात्मिक आंदोलन नहीं था, बल्कि एक महान सामाजिक-सांस्कृतिक पुनर्जागरण था।
- धार्मिक सुधार (Religious Reforms): संतों ने कर्मकांड, अंधविश्वास और पुरोहित वर्ग के वर्चस्व का विरोध किया। उन्होंने ईश्वर की प्राप्ति के लिए ‘नामस्मरण’ और ‘कीर्तन’ जैसे सरल भक्ति मार्गों को बढ़ावा दिया।
- सामाजिक समानता (Social Equality): संत ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम और चोखामेला जैसे संतों ने जातिवाद और छुआछूत की दीवारों को तोड़ा। पंढरपुर की ‘वारी’ ने समाज के सभी वर्गों को एक मंच पर लाकर समरसता का व्यावहारिक उदाहरण प्रस्तुत किया। महिला संतों (जैसे जनाबाई, बहिणाबाई) ने पितृसत्तात्मक बंधनों को चुनौती दी।
- भाषिक गौरव (Linguistic Pride): संतों ने संस्कृत के स्थान पर लोकभाषा ‘मराठी’ का प्रयोग कर इसे समृद्ध किया। ज्ञानेश्वरी, अभंग और भारुड़ जैसी रचनाओं ने मराठी को साहित्यिक गरिमा प्रदान की और आम लोगों में अपनी भाषा के प्रति गौरव जगाया।
- निष्कर्ष (Conclusion): जस्टिस रानाडे के विचारों का उल्लेख करते हुए निष्कर्ष निकालें कि इन संतों द्वारा निर्मित सामाजिक-धार्मिक पृष्ठभूमि ने ही आगे चलकर छत्रपति शिवाजी महाराज के ‘हिंदवी स्वराज्य’ के निर्माण के लिए आवश्यक नैतिक और वैचारिक आधार तैयार किया।
