MPSC Syllabus Mapping: Ancient History of Maharashtra

In the MPSC Rajyaseva (State Services) Examination, the study of ancient Maharashtra forms a crucial component of both the Preliminary (General Studies Paper I) and Mains (General Studies Paper I: History and Geography) syllabus. Specifically, it maps to the following sections:

  • MPSC Prelims (GS Paper I): History of India with special reference to Maharashtra (Ancient and Medieval periods).
  • MPSC Mains (GS Paper I – Section 1.1): Ancient and Medieval History of India and Maharashtra, focusing on socio-economic developments, administrative systems, literature, art, and architecture.
  • Key Themes for MPSC: Chronology of dynasties, royal genealogies, administrative terminologies (e.g., Ahara, Rashtra, Vishaya), development of rock-cut architecture (caves of Ajanta, Ellora, Karla, Bhaja), epigraphy (inscriptions like Naneghat, Nashik, Aihole), and literary contributions in Prakrit, Sanskrit, and Kannada.

Introduction to Ancient Maharashtra (प्राचीन महाराष्ट्र)

The historical period of Maharashtra begins with the consolidation of power under the Satavahana dynasty after the decline of the Mauryan Empire. Located in the Deccan region (दख्खनचे पठार), Maharashtra acted as a bridge between Northern and Southern India. Over the next millennium, the region witnessed the rise and fall of several powerful dynasties—the Satavahanas (सातवाहन), the Vakatakas (वाकाटक), the Kalachuris (कलचुरी), the Western Chalukyas (चालुक्य), and the Rashtrakutas (राष्ट्रकूट). These empires not only shaped the political boundaries of the Deccan but also fostered trade, introduced land grant systems, and sponsored spectacular rock-cut monuments that are recognized globally as UNESCO World Heritage sites.

The Satavahana Dynasty (सातवाहन घराणे): c. 230 BCE – 220 CE

The Satavahanas, referred to as the ‘Andhras’ in Puranic literature, were the first indigenous dynasty to establish a vast empire in Maharashtra. They played a critical role in resisting foreign invasions, particularly of the Western Kshatrapas (Sakas).

Political Chronology and Major Rulers

  • Simuka (सिमुक): The founder of the dynasty. He overthrew the Kanva dynasty in the Deccan and established the capital at Pratishthan (प्रतिष्ठान), modern-day Paithan (पैठण) on the banks of the Godavari River.
  • Satakarni I (सातकर्णी पहिला): The third ruler who expanded the empire across Central India. His achievements, including the performance of Ashvamedha (अश्वमेध) and Rajasuya (राजसूय) sacrifices, are detailed in the famous Naneghat Inscription (नाणेघाट शिलालेख) by his queen Nayanika (नयानिका). He secured control over the important trade route of Naneghat, which connected the fertile Desh region with the ports of Konkan.
  • Hala (हाल): The 17th ruler, renowned for his literary contributions. He compiled the Gatha Saptashati (गाथासप्तशती), an anthology of 700 poems in Maharashtri Prakrit (महाराष्ट्री प्राकृत), depicting the rural life, love, and social customs of ancient Maharashtra.
  • Gautamiputra Satakarni (गौतमीपुत्र सातकर्णी) (c. 106 – 130 CE): Regarded as the greatest Satavahana monarch. He defeated the Shaka ruler Nahapana (नहपान) of the Kshaharata dynasty, as evidenced by the restruck coins found at Jogalthambi (जोगलथंबी). The Nashik Prashasti (नाशिक प्रशस्ती), inscribed by his mother Gautami Balashri (गौतमी बालश्री) after his death, extols him as the destroyer of Sakas, Yavanas, and Pahlavas, and as Tri-samudra-toya-pita-vahana (त्रि-समुद्र-तोय-पीत-वाहन)—one whose horses drank the water of three seas.
  • Yajna Sri Satakarni (यज्ञश्री सातकर्णी): The last major ruler, who recovered lost territories from the Shakas. His coins featuring ship designs reflect the flourishing maritime trade and naval strength of the empire.

Administration, Society, and Economy

The Satavahana administration was decentralized. The empire was divided into districts called Aharas (अहार), governed by officers called Amatyas (अमात्य) and Mahasenapatis (महासेनापती). A unique feature of their rule was the introduction of royal land grants (Brahmadeya and Buddhist donations) exempt from taxes, which eventually paved the way for feudal structures. The Satavahanas practiced matronymics (naming sons after mothers, e.g., Gautamiputra, Vashishtiputra), though the succession remained strictly patrilineal. Society was organized into four classes based on occupations, led by local chiefs like Maharathis (महारथी) and Mahabhojas (महाभोज). Trade flourished through western ports such as Kalyan (कल्याण), Sopara (सोपारा), Chaul (चौल), and Bharuch (भडोच). Merchants were organized into powerful guilds (Srenis / श्रेणी).

Cultural and Artistic Legacy

The Satavahana period witnessed massive progress in rock-cut architecture. Buddhist monastic cells (Viharas) and prayer halls (Chaityas) were carved out of the Western Ghats. The grand Chaitya at Karla (कार्ले चैत्यगृह) near Lonavala, built with the financial support of local merchants, is the largest rock-cut Chaitya in India. Other key sites include Bhaja (भाजे), Bedsa (बेडसा), Kanheri (कान्हेरी), and the early caves at Ajanta (Caves 9 and 10) and Nashik (Pandavleni / पांडवलेणी).

The Vakataka Dynasty (वाकाटक घराणे): c. 250 – 500 CE

Following the decline of the Satavahanas, the Vakatakas emerged as the dominant power in the Deccan, particularly in the Vidarbha (विदर्भ) region. They were contemporaries of the Gupta Empire in Northern India.

Dynastic Branches and Key Rulers

  • Vindhyashakti (विंध्यशक्ती): The founder of the dynasty, whose name is mentioned in Ajanta Cave 16 inscription.
  • Pravarasena I (प्रवरसेन पहिला): The son of Vindhyashakti, who consolidated the empire and assumed the title of Samrat (सम्राट). He performed four Ashvamedha sacrifices. After his reign, the dynasty split into two main branches:
  • The Nandivardhan (नंदिवर्धन) Branch: Ruled near Nagpur. A critical political event was the marriage of Rudrasena II (रुद्रसेन दुसरा) to Prabhavatigupta (प्रभावतीगुप्त), the daughter of the Gupta Emperor Chandragupta II. Following Rudrasena II’s early death, Prabhavatigupta ruled as regent, bringing Gupta influence to the Deccan. The Pune Copper Plate (पुणे ताम्रपट) provides valuable details about her administration. Pravarasena II (प्रवरसेन दुसरा) of this branch authored the Prakrit epic Setubandha (सेतुबंध) / Ravanavaho.
  • The Vatsagulma (वत्सगुल्म) Branch: Established by Sarvasena (सर्वसेन) with its capital at Washim (वाशीम). Sarvasena authored the Prakrit work Harivijaya (हरिविजय). The branch reached its zenith under Harishena (हरिषेण) in the late 5th century CE.

Artistic and Literary Peak: Ajanta and Beyond

The Vakatakas were orthodox Brahmins, but they actively patronized Buddhism. The golden age of Ajanta Caves (अजिंठा लेणी) painting and architecture occurred under the Vatsagulma branch. Varahadeva (वराहदेव), the minister of King Harishena, patronized Cave 16, while Cave 17 was funded by a Vakataka feudatory. The exquisite murals depicting the Jataka tales (जातक कथा) belong to this era. In literature, the courtly style of Maharashtri Prakrit flourished, known as the Vaidarbhi Riti (वैदर्भी रीती). According to tradition, the great Sanskrit poet Kalidasa (कालिदास) stayed at the Vakataka capital and composed his masterpiece Meghaduta (मेघदूत) at Ramtek (रामटेक) near Nagpur.

The Western Chalukyas of Badami (बादामीचे चालुक्य): c. 543 – 753 CE

The Chalukyas established their hegemony over the Deccan in the 6th century CE, replacing the Vakatakas and Kadambas. While their capital was at Vatapi (बादामी/वातापी) in modern Karnataka, they ruled vast swathes of Maharashtra.

Major Rulers and Confrontations

  • Pulakeshin I (पुलकेशी पहिला): The real founder of the dynasty who fortified Badami.
  • Pulakeshin II (पुलकेशी दुसरा) (c. 610 – 642 CE): The most illustrious ruler of the dynasty. He consolidated the Chalukyan sway over Maharashtra and defeated the Northern Emperor Harshavardhana (हर्षवर्धन) of Kannauj on the banks of the Narmada River, preventing Harsha’s expansion into the Deccan. This historic victory is recorded in the Aihole Inscription (ऐहोळ शिलालेख) written by the court poet Ravikirti (रविकीर्ती). Pulakeshin II also received the Chinese pilgrim Xuanzang (हुएनसंग) in Maharashtra, who praised the courage and honesty of the local people (known as Marathas/Maharashtrians).

Administrative and Cultural Contributions

The Chalukyas developed a structured bureaucracy where administrative units were categorized into Rashtras (राष्ट्र), Vishayas (विषय), and Gramas (ग्राम). They pioneered the Vesara (वेसर) style of architecture, blending Northern (Nagara) and Southern (Dravida) styles. In Maharashtra, the early rock-cut shrines of Shaivism and Vaishnavism at Ellora (वेरुळ) were initiated under Chalukyan vassalage. They patronized trade guilds like the Ayyavole 500 (अय्यावोल ५००), which facilitated regional commerce.

The Rashtrakuta Dynasty (राष्ट्रकूट घराणे): c. 753 – 982 CE

The Rashtrakutas overthrew the Western Chalukyas and established one of the most powerful empires in Indian history, stretching from the Malwa plateau to the Kaveri basin.

Political Expansion and Key Monarchs

  • Dantidurga (दंतीदुर्ग): The founder of the dynasty who defeated the Chalukyan king Kirtivarman II. He performed the Hiranyagarbha (हिरण्यगर्भ) ritual at Ujjain to claim Kshatriya status. Initially ruling from Mayurkhindi (मयूरखिंडी) near Nashik, the capital was later shifted.
  • Krishna I (कृष्ण पहिला): Best known for commissioning the monumental monolithic Kailasa Temple (कैलास मंदिर) at Ellora.
  • Dhruva Dharavarsha (ध्रुव धारावर्ष) & Govinda III (गोविंद तिसरा): Led military campaigns into Northern India, successfully intervening in the Tripartite Struggle (त्रिपक्षीय संघर्ष) for Kannauj against the Gurjara-Pratiharas and Palas.
  • Amoghavarsha I (अमोघवर्ष पहिला) (c. 814 – 878 CE): Shifting the capital to Manyakheta (मान्यखेत/मळखेड), he was a peaceful ruler who patronized literature and Jainism. He wrote Kavirajamarga (कविराजमार्ग), the earliest available work on poetics in Kannada, and Prashnottara Ratnamalika (प्रश्नोत्तर रत्नमालिका) in Sanskrit. The Arab traveler Sulaiman called him one of the four great emperors of the world.
  • Krishna III (कृष्ण तिसरा): The last great military ruler who defeated the Cholas at the Battle of Takkolam (तक्कोलम) and erected a pillar of victory at Rameshwaram.

Socio-Religious Harmony and Architecture

The Rashtrakutas followed a policy of religious tolerance. They patronized Shaivism, Vaishnavism, and Jainism. Significantly, they permitted Arab Muslim merchants (referred to as Tajikas) to settle along the Konkan coast, build mosques, and practice their religion, which fostered trade. Their artistic zenith is represented by:

  1. The Kailasa Temple (Cave 16) at Ellora (वेरुळ): Carved out of a single basalt hill from top to bottom under Krishna I. It stands as the largest monolithic rock-cut monument in the world, displaying architectural precision and scenes from the Ramayana and Mahabharata.
  2. Elephanta Caves (घारापुरी लेण्या): Located on an island near Mumbai, famous for its magnificent rock-cut sculptures dedicated to Shiva, particularly the majestic 20-foot monolithic bust of Shiva known as the Sadashiva or Trimurti (त्रिमूर्ती).

MPSC Quick Revision: Dynastic Factsheets

Table 1: Key Dynasties of Ancient Maharashtra

DynastyApprox. PeriodFounderCapital CityKey RulersMajor Inscriptions / Inscribed Sources
Satavahana (सातवाहन)230 BCE – 220 CESimuka (सिमुक)Pratishthan (प्रतिष्ठान / पैठण)Satakarni I, Hala, Gautamiputra SatakarniNaneghat (Queen Nayanika), Nashik Prasasti (Gautami Balashri)
Vakataka (वाकाटक)250 CE – 500 CEVindhyashakti (विंध्यशक्ती)Nandivardhan (नंदिवर्धन) & Vatsagulma (वत्सगुल्म)Pravarasena I, Rudrasena II, HarishenaAjanta Cave 16 inscription, Pune Copper Plate (Prabhavatigupta)
Western Chalukya (चालुक्य)543 CE – 753 CEPulakeshin I (पुलकेशी पहिला)Vatapi (वातापी / बादामी)Pulakeshin II, Vikramaditya IIAihole Inscription (Ravikirti)
Rashtrakuta (राष्ट्रकूट)753 CE – 982 CEDantidurga (दंतीदुर्ग)Mayurkhindi (मयूरखिंडी), Manyakheta (मान्यखेत)Krishna I, Amoghavarsha I, Krishna IIISamangad plates (Dantidurga), Sanjan plates (Amoghavarsha I)

Table 2: Key Literary Contributions

WorkAuthorLanguageAssociated DynastySignificance
Gatha Saptashati (गाथासप्तशती)King Hala (हाल)Maharashtri PrakritSatavahanaAnthology of 700 poems depicting rural life in Maharashtra.
Setubandha (सेतुबंध)Pravarasena II (प्रवरसेन दुसरा)Maharashtri PrakritVakataka (Nandivardhan)Epic poem narrating Rama’s journey to Lanka. Also known as Ravanavaho.
Harivijaya (हरिविजय)Sarvasena (सर्वसेन)PrakritVakataka (Vatsagulma)Deals with Krishna bringing the Parijata tree to earth.
Meghaduta (मेघदूत)Kalidasa (कालिदास)SanskritVakataka PatronageComposed at Ramtek (Nagpur); describes a message sent by a Yaksha via a cloud.
Kavirajamarga (कविराजमार्ग)Amoghavarsha I (अमोघवर्ष)KannadaRashtrakutaFirst available work on poetics, grammar, and rhetoric in Kannada language.

High-Yield Facts for MPSC Revision

  • Jogalthambi Hoard (जोगलथंबी नाणी): A large hoard of silver coins found in Nashik district, containing coins of Shaka ruler Nahapana overstruck by Gautamiputra Satakarni, confirming the latter’s military dominance.
  • First Land Grant Epigraph: The Naneghat Inscription is one of the earliest epigraphic records in India of land donations being made to Brahmins and Buddhist monks.
  • Xuanzang’s Account: The Chinese traveler visited Maharashtra around 640 CE during the reign of Pulakeshin II. He recorded that the land was fertile, the climate was warm, and the inhabitants were proud, warlike, and grateful to their benefactors but ruthless to enemies.
  • Kailasa Temple Execution: Built under Krishna I, the Kailasa temple was carved using the ‘entablature’ or top-down excavation method, removing more than 200,000 tons of rock.
  • Vaidarbhi Riti: The literary style that evolved in the Vakataka court in Vidarbha, characterized by simplicity, clarity, and melody, which influenced classical Sanskrit literature.

Mock Multiple Choice Questions (MCQs)

  1. Which of the following inscriptions provides detailed information about the sacrifices performed by the Satavahana King Satakarni I?
    a) Aihole Inscription
    b) Naneghat Inscription
    c) Nashik Prashasti
    d) Allahabad Pillar Inscription
    Answer: b
    Explanation: The Naneghat Inscription (नाणेघाट शिलालेख) was issued by Queen Nayanika (नयानिका), the wife of Satakarni I. It lists the sacrifices performed by him, such as Ashvamedha and Rajasuya, and records donations made to Brahmins. The Aihole inscription belongs to Pulakeshin II (Chalukya), the Nashik Prashasti belongs to Gautamiputra Satakarni, and the Allahabad Pillar belongs to Samudragupta (Gupta).

  2. Consider the following statements regarding the Vakataka dynasty:
    1. Vindhyashakti was the founder of the Vakataka dynasty.
    2. The Vatsagulma branch was established by Sarvasena at modern-day Washim.
    3. Pravarasena I was the only ruler of this dynasty who assumed the title of ‘Samrat’.
    Which of the statements given above are correct?
    a) 1 and 2 only
    b) 2 and 3 only
    c) 1 and 3 only
    d) 1, 2, and 3
    Answer: d
    Explanation: All three statements are correct. Vindhyashakti founded the Vakataka dynasty (c. 250 CE). After Pravarasena I’s reign, the empire split into Nandivardhan and Vatsagulma (Washim) branches, the latter established by Sarvasena. Pravarasena I was indeed the only Vakataka ruler to assume the title of Samrat (emperor), while others held the title of Maharaja.

  3. The famous monolithic Kailasa Temple at Ellora was built during the reign of which Rashtrakuta King?
    a) Dantidurga
    b) Govinda III
    c) Krishna I
    d) Amoghavarsha I
    Answer: c
    Explanation: The Kailasa Temple (Cave 16) at Ellora (वेरुळ) was built under the patronage of the Rashtrakuta King Krishna I (c. 756 – 774 CE). It is a marvel of rock-cut architecture, excavated from top to bottom out of a single piece of basalt rock.

  4. Match the following pairs correctly:
    1. Gatha Saptashati — Hala
    2. Setubandha — Pravarasena II
    3. Harivijaya — Sarvasena
    4. Kavirajamarga — Amoghavarsha I
    Which of the pairs are correctly matched?
    a) 1, 2, and 3 only
    b) 2, 3, and 4 only
    c) 1 and 4 only
    d) All of the above
    Answer: d
    Explanation: All pairs are correctly matched. Gatha Saptashati was compiled by the Satavahana King Hala in Prakrit. Setubandha (also called Ravanavaho) was written by Vakataka King Pravarasena II. Harivijaya was authored by Vakataka King Sarvasena. Kavirajamarga is a famous Kannada work on poetics by Rashtrakuta King Amoghavarsha I.

  5. The Chinese traveler Xuanzang visited Maharashtra during the reign of which ruler?
    a) Gautamiputra Satakarni
    b) Pulakeshin II
    c) Harishena
    d) Dantidurga
    Answer: b
    Explanation: Xuanzang (हुएनसंग) visited the Deccan around 640 CE during the reign of the Western Chalukya King Pulakeshin II. He traveled through Maharashtra (which he referred to as Moholacha) and left a detailed account of the administrative system, military strength of Pulakeshin II, and the character of the local people.

MPSC Mains Descriptive Model Question

Question

Evaluate the socio-economic and cultural contributions of the Satavahana and Rashtrakuta dynasties to the history of ancient Maharashtra. (15 Marks, 250 Words)

Model Answer

Introduction:
The ancient period of Maharashtra was marked by political stability and cultural zenith under the Satavahanas (c. 2nd Century BCE – 2nd Century CE) and the Rashtrakutas (c. 8th – 10th Century CE). Ruling from their capitals at Pratishthan (Paithan) and Manyakheta respectively, these dynasties laid the foundational framework of Maharashtra’s socio-economic and artistic identity.

Socio-Economic Contributions:

  • Socio-Political Structure: The Satavahanas pioneered the system of matronymics (e.g., Gautamiputra Satakarni), indicating the high social status of royal women, though succession remained patrilineal. Society was characterized by the rise of local elites like Maharathis and Mahabhojas. The Rashtrakutas maintained administrative efficiency by dividing the state into Rashtras and Vishayas.
  • Agrarian and Feudal Base: The Satavahanas initiated the practice of tax-free land grants (Brahmadeya and Buddhist grants), which altered agrarian relationships and catalyzed the feudal economy, a trend that reached maturity under the Rashtrakutas.
  • Trade and Commerce: Trade flourished under both dynasties. Satavahana trade was linked directly with the Roman Empire via western ports like Kalyan and Sopara, organized by powerful merchant guilds (Srenis). The Rashtrakutas adopted a highly tolerant commercial policy, permitting Arab Muslim merchants (Tajikas) to settle and build mosques along the Konkan coast, boosting trade relations with Western Asia.

Cultural and Artistic Contributions:

  • Literary Evolution: The Satavahana period was a golden age for Prakrit literature, highlighted by King Hala’s compilation of the Gatha Saptashati. Under the Rashtrakutas, literature became multi-lingual; King Amoghavarsha I authored the landmark Kannada work Kavirajamarga and the Sanskrit work Prashnottara Ratnamalika.
  • Architectural Marvels: Satavahanas laid the foundation of Deccan rock-cut architecture by constructing the iconic Buddhist Chaityas and Viharas at Karla, Bhaja, and Kanheri. The Rashtrakutas elevated rock-cut architecture to its absolute zenith. King Krishna I commissioned the monolithic Kailasa Temple (Cave 16) at Ellora, carved out of a single basalt hill. They also patronized the exquisite Shaivite rock-cut sculptures at Elephanta Caves (Gharapuri), famous for the Sadashiva / Trimurti bust.

Conclusion:
In summary, the Satavahana and Rashtrakuta dynasties transformed Maharashtra into a vibrant hub of inland and maritime trade. Their patronage of diverse religious sects (Buddhism, Shaivism, Vaishnavism, and Jainism) and their monumental architectural accomplishments established a rich heritage that continues to define Maharashtra’s cultural heritage.

MPSC परीक्षा अभ्यासक्रम मॅपिंग (Syllabus Mapping)

हा अभ्यासक्रम नकाशा महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग (MPSC) पूर्व आणि मुख्य परीक्षेसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. इयत्ता ११ वी इतिहास (महाराष्ट्र राज्य मंडळ – बालभारती) पुस्तकातील घटकांवर आधारित हा मार्गदर्शक खालील मुद्द्यांशी जोडलेला आहे:

  • राज्यसेवा पूर्व परीक्षा: महाराष्ट्राचा इतिहास (प्राचीन कालखंड), कला, संस्कृती, धार्मिक चळवळी आणि सामाजिक-आर्थिक इतिहास.
  • राज्यसेवा मुख्य परीक्षा (सामान्य अध्ययन १): महाराष्ट्राचा प्राचीन इतिहास (सातवाहन ते राष्ट्रकूट), वास्तुकला, लेणी निर्मिती, साहित्याचा विकास, परकीय व्यापार आणि प्रशासकीय व्यवस्था.

१. सातवाहन घराणे (अंदाजे इ.स.पूर्व २३० ते इ.स. २२०)

सातवाहन हे महाराष्ट्रातील पहिले ऐतिहासिक घराणे मानले जाते ज्यांनी दक्षिण भारताला एक छताखाली आणले. पुराणांमध्ये या घराण्याचा उल्लेख ‘आंध्र’ किंवा ‘आंध्रभृत्य’ असा करण्यात आला आहे.

  • संस्थापक व राजधानी: सातवाहन घराण्याचा संस्थापक सिमुक हा होता. त्यांनी आपली पहिली राजधानी प्रतिष्ठान (सध्याचे पैठण, जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर) येथे स्थापन केली. जुन्नर ही त्यांची सुरुवातीची उपराजधानी होती.
  • प्रमुख राजे आणि त्यांची कामगिरी:
    • शातकर्णी पहिला: याने सातवाहन सत्तेचा विस्तार केला आणि ‘अप्रतिहतचक्र’ व ‘दक्षिणापथपती’ या पदव्या धारण केल्या. त्याच्या पत्नीने (राणी नागनिका) जुन्नर जवळील नाणेघाट येथे प्रसिद्ध शिलालेख कोरवला, ज्यात विविध यज्ञ आणि दानांचा उल्लेख आहे.
    • राजा हाल: हा १७ वा राजा एक थोर कवी आणि साहित्याचा चाहता होता. त्याने ‘गाथासप्तशती’ हा प्राकृत भाषेतील (महाराष्ट्री प्राकृत) प्रसिद्ध काव्यसंग्रह संकलित केला. यात तत्कालीन महाराष्ट्रातील लोकजीवनाचे वर्णन मिळते.
    • गौतमीपुत्र शातकर्णी: हा सातवाहन घराण्यातील सर्वात पराक्रमी राजा होता. त्याने क्षत्रप (शक) राजा नहपान याचा पराभव केला आणि शकांच्या नाण्यांवर स्वतःचे नाव पुन्हा कोरले (जोगलथेंबी येथील नाण्यांचा साठा याचे पुरावे देतो). नाशिक येथील शिलालेखात त्याचा उल्लेख ‘त्रि-समुद्र-तोय-पीत-वाहन’ (ज्याच्या घोड्यांनी तीन समुद्रांचे पाणी प्यायले आहे) आणि ‘एक ब्राह्मण’ असा केला आहे.
    • यज्ञश्री शातकर्णी: हा या घराण्यातील शेवटचा महत्त्वाचा राजा होता. त्याच्या नाण्यांवर जहाजाची चित्रे आढळतात, जे दर्शवते की त्याच्या काळात सागरी व्यापार आणि नौदलाला मोठे महत्त्व होते.
  • प्रशासन आणि समाजव्यवस्था: सातवाहन प्रशासन विकेंद्रीकृत स्वरूपाचे होते. साम्राज्याचे विभाजन ‘आहार’ (जिल्हे) मध्ये केले गेले होते, ज्याचा प्रमुख ‘अमात्य’ असे. समाजात मातृसत्ताक पद्धतीचा प्रभाव दिसून येतो, कारण राजे आपल्या नावापुढे आईचे नाव लावत असत (उदा. गौतमीपुत्र, वासिष्ठीपुत्र). भारतात सर्वप्रथम ब्राह्मण आणि बौद्ध भिक्षूंना करमुक्त जमिनी दान देण्याची प्रथा सातवाहनांनी सुरू केली.
  • आर्थिक जीवन आणि व्यापार: या काळात रोम साम्राज्याशी मोठा व्यापार चालत असे. सोपारा (शूर्पारक), कल्याण, भडोच (भृगुकच्छ) आणि चौल ही महत्त्वाची व्यापारी बंदरे होती. ‘श्रेणी’ (व्यापारी संघटना) या बँकांचे काम करत असत आणि व्याजदरांचे नियंत्रण करत असत.
  • कला आणि वास्तुकला: सातवाहनांच्या काळात महाराष्ट्रात लेणी निर्मितीला मोठी चालना मिळाली. कार्ला, भाजे, नाशिक (पांडवलेणी), जुन्नर आणि अजिंठा (लेणी क्र. ९ आणि १०) येथील चैत्य आणि विहार याच काळात निर्माण झाले. अमरावती येथील स्तूप वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे.

२. वाकाटक घराणे (अंदाजे इ.स. २५० ते ५५०)

सातवाहनांच्या ऱ्हासानंतर महाराष्ट्रात वाकाटकांची सत्ता उदयास आली. त्यांनी गुप्त साम्राज्याशी वैवाहिक संबंध प्रस्थापित करून आपले राजकीय स्थान मजबूत केले.

  • संस्थापक आणि शाखा: वाकाटक घराण्याचा संस्थापक विंध्यशक्ती हा होता. प्रवरसेन पहिल्याच्या मृत्यूनंतर वाकाटकांचे साम्राज्य दोन शाखांमध्ये विभागले गेले:
    • नंदीवर्धन शाखा (नागपूर जवळ): या शाखेचा प्रमुख राजा रुद्रसेन दुसरा होता, ज्याचा विवाह गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त दुसऱ्याची कन्या प्रभावतीगुप्ता हिच्याशी झाला होता. रुद्रसेनाच्या मृत्यूनंतर प्रभावतीगुप्ताने राज्याचा कारभार यशस्वीपणे सांभाळला. या शाखेतील प्रवरसेन दुसऱ्याने ‘सेतुबंध’ या प्राकृत काव्याची रचना केली.
    • वत्स्यगुल्म शाखा (सध्याचे वाशीम): या शाखेची स्थापना प्रवरसेनच्या मुलगा सर्वसेन याने केली. सर्वसेनने ‘हरिविजय’ या प्राकृत ग्रंथाची रचना केली.
  • सांस्कृतिक योगदान: वाकाटक राजे स्वतः साहित्याचे भोके होते. त्यांच्या काळात वैदर्भी शैलीतील संस्कृत काव्याचा विकास झाला. कवी कालिदास काही काळ वाकाटकांच्या दरबारात राहिला होता आणि त्याने याच काळात ‘मेघदूत’ या महाकाव्याची रचना रामटेक (नागपूर) येथे केली असे मानले जाते.
  • कला आणि लेणी काम: अजिंठा येथील बहुतेक लेणी वाकाटकांच्या काळात खोदल्या गेल्या. विशेषतः वाशीम शाखेचा राजा हरिषेण आणि त्याचा मंत्री वराहदेव यांच्या संरक्षणाखाली अजिंठा येथील लेणी क्र. १६, १७ आणि १९ चे काम झाले. अजिंठ्यातील जगप्रसिद्ध भित्तिचित्रे (उदा. पद्मपाणी बोधिसत्व) वाकाटक कलेचा कळस आहेत.

३. बदामीचे चालुक्य घराणे (अंदाजे इ.स. ५४३ ते ७५३)

वाकाटकानंतर महाराष्ट्रावर चालुक्य सत्तेचे वर्चस्व निर्माण झाले. त्यांनी दख्खनच्या पठारावर एक बलशाली साम्राज्य उभे केले.

  • स्थापना आणि विस्तार: बदामीच्या चालुक्य घराण्याची स्थापना पुलकेशी पहिला याने इ.स. ५४३ मध्ये केली. त्याने बदामी (वातपी, कर्नाटक) येथे आपली राजधानी बनवली.
  • पुलकेशी दुसरा (इ.स. ६१०-६४२): हा चालुक्य घराण्यातील सर्वात महान राजा होता. त्याने उत्तर भारताचा सम्राट हर्षवर्धन याचा नर्मदा नदीच्या काठावर पराभव करून त्याला दक्षिणेत येण्यापासून रोखले. या विजयानंतर पुलकेशीने ‘परमेश्वर’ आणि ‘दक्षिणापथेश्वर’ या पदव्या धारण केल्या. या युद्धाचे वर्णन त्याचा दरबारी कवी रविकीर्ती याने लिहिलेल्या ऐहोळे शिलालेखात मिळते. चिनी प्रवासी ह्युएन श्वांगने याच्या काळात महाराष्ट्राला भेट दिली होती आणि येथील लोकांच्या शौर्याचे कौतुक केले होते.
  • कला आणि मंदिर वास्तुकला: चालुक्यांनी ‘वेसर’ (नागर आणि द्रविड शैलींचा संगम) या मंदिर वास्तुकला शैलीचा विकास केला. ऐहोळे, पट्टदकल आणि बदामी येथील मंदिरे याचे उत्कृष्ट नमुने आहेत. पट्टदकल येथील विरुपाक्ष मंदिर हे या शैलीचे शिखर मानले जाते. तसेच वेरूळ येथील काही हिंदू आणि बौद्ध लेणी चालुक्यांच्या काळात कोरल्या गेल्या.

४. राष्ट्रकूट घराणे (अंदाजे इ.स. ७५३ ते ९८२)

चालुक्यांचा पराभव करून राष्ट्रकुटांनी महाराष्ट्रात आपले साम्राज्य स्थापन केले. त्यांनी केवळ दख्खनवरच नव्हे तर उत्तर भारतावरही आपले वर्चस्व गाजवले (त्रिपक्षीय संघर्ष).

  • संस्थापक व राजधानी: राष्ट्रकूट घराण्याचा संस्थापक दंतीदुर्ग हा होता. त्याने चालुक्य राजा कीर्तीवर्मन दुसऱ्याचा पराभव करून सत्ता हस्तगत केली. सुरुवातीला त्यांची राजधानी लातूर (लत्तलूर) येथे होती, नंतर ती मान्यखेट (मालखेड, कर्नाटक) येथे हलवण्यात आली.
  • प्रमुख राजे आणि कामगिरी:
    • कृष्ण पहिला: याने वेरूळ (एलोरा) येथे एकाच अखंड पाषाणातून जगप्रसिद्ध कैलास मंदिर (लेणी क्र. १६) कोरवून घेतले. ही वास्तुकलेतील एक आश्चर्यकारक निर्मिती मानली जाते.
    • ध्रुव आणि गोविंद तिसरा: यांच्या काळात राष्ट्रकुटांनी उत्तर भारतातील कनौजसाठी झालेल्या ‘त्रिपक्षीय संघर्षात’ भाग घेतला आणि गुर्जर-प्रतिहार तसेच पाल राजांचा पराभव करून हिमालयापर्यंत घोडदौड केली.
    • अमोघवर्ष पहिला: हा शांतताप्रिय आणि साहित्याचा मोठा कैवारी होता. त्याने कन्नड भाषेतील पहिला काव्यग्रंथ ‘कविराजमार्ग’ आणि संस्कृतमध्ये ‘प्रश्नोत्तर रत्नमालिका’ लिहिला. त्याने मान्यखेट हे नवीन सुंदर शहर वसविले.
  • सांस्कृतिक व धार्मिक योगदान: राष्ट्रकूट राजे हिंदू धर्माचे पाठीराखे होते, परंतु त्यांनी बौद्ध, जैन आणि इस्लाम धर्मालाही राजाश्रय दिला. त्यांच्या काळात कोंकण किनारपट्टीवर अरबी व्यापाऱ्यांना मशिदी बांधण्याची आणि धर्मप्रसाराची परवानगी देण्यात आली होती. वेरूळ आणि घारापुरी (एलिफंटा) येथील त्रिमूर्ती शिल्प राष्ट्रकूट काळातील शिल्पकलेची साक्ष देतात.

MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचा तुलनात्मक तक्ता (High-Yield Table)

घराणे (Dynasty)अंदाजे कालखंडसंस्थापक (Founder)मुख्य राजधानीमहत्त्वाचे साहित्यिक कार्यमुख्य कला/वास्तुकला योगदान
सातवाहनइ.स.पू. २३० – इ.स. २२०सिमुकप्रतिष्ठान (पैठण)गाथासप्तशती (राजा हाल)कार्ला, भाजे, पांडवलेणी, नाणेघाट
वाकाटकइ.स. २५० – ५५०विंध्यशक्तीनंदीवर्धन, वत्सगुल्म (वाशीम)सेतुबंध (प्रवरसेन II), हरिविजयअजिंठा लेणी क्र. १६, १७, १९ (भित्तिचित्रे)
चालुक्य (बदामी)इ.स. ५४३ – ७५३पुलकेशी पहिलावातपी (बदामी)ऐहोळे प्रशस्ती (कवी रविकीर्ती)वेसर शैलीची मंदिरे (पट्टदकल, ऐहोळे)
राष्ट्रकूटइ.स. ७५३ – ९८२दंतीदुर्गमान्यखेट (मालखेड)कविराजमार्ग (अमोघवर्ष)वेरूळचे कैलास मंदिर, घारापुरी (एलिफंटा) लेणी

महत्त्वाचे शिलालेख आणि परकीय प्रवास वर्णने

  • नाणेघाट शिलालेख (राणी नागनिका): हा शिलालेख सातवाहनांच्या धार्मिक विधींची माहिती देतो आणि यात प्राचीन लिपीत अंकांची पहिली नोंद आढळते.
  • नाशिक प्रशस्ती (गौतमी बलश्री): गौतमीपुत्र शातकर्णीच्या विजयाची आणि त्याच्या चारित्र्याची माहिती देणारा हा नाशिकच्या लेणीमध्ये कोरलेला शिलालेख आहे.
  • ऐहोळे शिलालेख (कवी रविकीर्ती): हा चालुक्य सम्राट पुलकेशी दुसरा आणि हर्षवर्धन यांच्यातील युद्धाचा मुख्य ऐतिहासिक स्त्रोत आहे. यात कालिदास आणि भारवी या कवींचा उल्लेख आहे.
  • ह्युएन श्वांग (युवान श्वांग): या चिनी बौद्ध भिक्षूने इ.स. ६४० च्या सुमारास महाराष्ट्राला भेट दिली. त्याने येथील लोकांना ‘मराठा’ म्हटले असून ते स्वाभिमानी, लढवय्ये आणि पाहुणचार करणारे असल्याचे लिहिले आहे.
  • पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी: या ग्रीक जहाजाच्या रोजनिशीमध्ये सोपारा, कल्याण आणि पैठण येथील कापड व मसाल्यांच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचा उल्लेख आहे.

५ सराव बहुपर्यायी प्रश्न (Mock MCQs)

  1. प्रश्न: खालीलपैकी कोणत्या सातवाहन राजाच्या नाण्यांवर जहाजाची आकृती कोरलेली आढळते, जी त्याच्या सागरी व्यापारावरील वर्चस्वाची साक्ष देते?
    (अ) सिमुक
    (ब) शातकर्णी पहिला
    (क) गौतमीपुत्र शातकर्णी
    (ड) यज्ञश्री शातकर्णी
    उत्तर: (ड) यज्ञश्री शातकर्णी
    स्पष्टीकरण: यज्ञश्री शातकर्णी हा सातवाहन घराण्यातील शेवटचा बलाढ्य राजा होता. त्याच्या काळात परदेशी व्यापाराला मोठी चालना मिळाली. त्याच्या नाण्यांवर दोन शिडांचे जहाज आणि माशांचे चित्र आहे, जे दर्शवते की सातवाहनांचे सागरी साम्राज्य आणि आरमार मजबूत होते.

  2. प्रश्न: वाकाटक घराण्यातील वत्सगुल्म शाखेची स्थापना कोणी केली आणि त्यांनी ‘हरिविजय’ या प्राकृत ग्रंथाची रचना केली?
    (अ) विंध्यशक्ती
    (ब) सर्वसेन
    (क) प्रवरसेन पहिला
    (ड) रुद्रसेन दुसरा
    उत्तर: (ब) सर्वसेन
    स्पष्टीकरण: प्रवरसेन पहिल्याच्या मृत्यूनंतर वाकाटक साम्राज्य विभागले गेले. सर्वसेन याने वत्सगुल्म (सध्याचे वाशीम) येथे स्वतंत्र शाखा स्थापन केली. तो स्वतः एक उत्तम कवी होता आणि त्याने ‘हरिविजय’ या प्राकृत ग्रंथाची निर्मिती केली होती.

  3. प्रश्न: चालुक्य सम्राट पुलकेशी दुसरा आणि सम्राट हर्षवर्धन यांच्यात नर्मदा नदीच्या काठावर झालेल्या युद्धाचे वर्णन खालीलपैकी कोणत्या शिलालेखात मिळते?
    (अ) नाणेघाट शिलालेख
    (ब) नाशिक शिलालेख
    (क) ऐहोळे शिलालेख
    (ड) जुनागढ शिलालेख
    उत्तर: (क) ऐहोळे शिलालेख
    स्पष्टीकरण: पुलकेशी दुसऱ्याचा दरबारी कवी रविकीर्ती याने संस्कृत भाषेत ऐहोळे (कर्नाटक) येथे प्रशस्ती शिलालेख कोरवला. या शिलालेखात पुलकेशीने उत्तरेच्या हर्षवर्धन राजाचा पराभव केल्याचे सविस्तर वर्णन आहे.

  4. प्रश्न: वेरूळ येथील जगप्रसिद्ध अखंड पाषाणातील ‘कैलास मंदिर’ खालीलपैकी कोणत्या राष्ट्रकूट राजाच्या काळात कोरले गेले?
    (अ) दंतीदुर्ग
    (ब) कृष्ण पहिला
    (क) अमोघवर्ष पहिला
    (ड) गोविंद तिसरा
    उत्तर: (ब) कृष्ण पहिला
    स्पष्टीकरण: राष्ट्रकूट घराण्यातील राजा कृष्ण पहिला (इ.स. ७५६-७७४) याच्या काळात वेरूळ येथील लेणी क्र. १६ मधील कैलास मंदिराचे बांधकाम झाले. हे मंदिर एकाच मोठ्या डोंगराचा खडक वरून खाली अशा पद्धतीने कोरून बनवलेले जगातील अद्वितीय वास्तुकलेचे उदाहरण आहे.

  5. प्रश्न: सातवाहन काळातील सामाजिक परिस्थितीबाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
    १. सातवाहन राजे आपल्या नावापूर्वी आईचे नाव लावत असत, जे मातृसत्ताक पद्धतीचे लक्षण आहे.
    २. या काळात भारतात सर्वप्रथम बौद्ध आणि ब्राह्मणांना करमुक्त जमिनी दान देण्याची प्रथा सुरू झाली.
    वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहेत?
    (अ) फक्त १
    (ब) फक्त २
    (क) १ आणि २ दोन्ही
    (ड) दोन्ही चुकीचे
    उत्तर: (क) १ आणि २ दोन्ही
    स्पष्टीकरण: सातवाहन समाजात स्त्रियांना आदराचे स्थान होते आणि राजे स्वतःला ‘गौतमीपुत्र’ किंवा ‘वासिष्ठीपुत्र’ म्हणवून घेत. तसेच त्यांनी बौद्ध भिक्षू आणि ब्राह्मणांना दिलेल्या भूमी दानाचा उल्लेख नाणेघाट व नाशिक शिलालेखात आढळतो, ज्याला ‘अग्रहार’ किंवा भूमिदान म्हटले गेले.

मुख्य परीक्षा वर्णनात्मक प्रश्न (Mains Descriptive Question)

प्रश्न: प्राचीन महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक विकासात सातवाहन आणि वाकाटक घराण्यांचे योगदान स्पष्ट करा. (१५ गुण, १५० शब्द)

उत्तर लेखनाचा आदर्श आराखडा (Model Structure):

  • प्रस्तावना (Introduction): सातवाहन आणि वाकाटक हे महाराष्ट्रातील दोन महत्त्वाचे प्राचीन राजवंश होते, ज्यांनी दख्खनच्या पठाराला राजकीय स्थैर्य दिले आणि महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा पाया रचला, असा संक्षिप्त उल्लेख करावा.
  • आर्थिक योगदान (Economic Contribution):
    • सातवाहन: रोम साम्राज्याशी व्यापार, सोपारा व कल्याण बंदरांचा विकास, श्रेण्यांची (Guilds) निर्मिती, आणि नाण्यांचा (Lead, Potin and Silver coins) मोठ्या प्रमाणावर वापर.
    • कृषी आणि भूमिदान: शेतीचा विकास आणि भिक्षूंना दिलेल्या जमिनींमुळे दख्खनमध्ये कृषी क्षेत्राचा विस्तार झाला.
  • सांस्कृतिक व साहित्यिक योगदान (Cultural & Literary Contribution):
    • साहित्य: राजा हालची ‘गाथासप्तशती’ (महाराष्ट्री प्राकृत) आणि वाकाटक काळातील ‘सेतुबंध’ व ‘हरिविजय’ ग्रंथांची निर्मिती. कवी कालिदासाचे वाकाटक दरबारातील वास्तव्य आणि ‘मेघदूत’ निर्मिती. संस्कृतमधील ‘वैदर्भी’ शैलीचा विकास.
    • कला आणि वास्तुकला (Art & Architecture): सातवाहनांच्या काळातील कार्ला, भाजे, नाशिक येथील चैत्य आणि विहार. वाकाटक काळात अजिंठा येथील भित्तिचित्रे (लेणी क्र. १६, १७ आणि १९) आणि मूर्तीकलेचा सुवर्णकाळ.
  • निष्कर्ष (Conclusion): सातवाहन आणि वाकाटकांच्या काळात महाराष्ट्राने आर्थिक समृद्धी आणि सांस्कृतिक उत्कृष्टतेचे शिखर गाठले. त्यांच्या याच वारशाने पुढील चालुक्य आणि राष्ट्रकूट काळातील वास्तुकलेचा (उदा. वेरूळ आणि पट्टदकल) पाया भक्कम केला, असा समारोप करावा.

प्राचीन महाराष्ट्र: सातवाहन से राष्ट्रकूट (कक्षा 11 इतिहास) – परीक्षा केंद्रित अध्ययन मार्गदर्शिका

प्राचीन महाराष्ट्र का इतिहास भारतीय उपमहाद्वीप के राजनीतिक, आर्थिक और सांस्कृतिक विकास का एक महत्वपूर्ण अध्याय है। महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग (MPSC) की राज्यसेवा परीक्षा (Prelims & Mains) और संयुक्त परीक्षाओं में इस खंड से हर वर्ष महत्वपूर्ण प्रश्न पूछे जाते हैं। यह अध्ययन सामग्री महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडल (बालभारती) की कक्षा 11वीं के इतिहास पाठ्यक्रम पर आधारित है और इसे MPSC परीक्षा की आवश्यकताओं के अनुरूप तैयार किया गया है।

1. MPSC पाठ्यक्रम मानचित्रण (Syllabus Mapping)

  • MPSC प्रारंभिक परीक्षा (Prelims): भारत और महाराष्ट्र का इतिहास (विशेष रूप से प्राचीन और मध्यकालीन काल)। कला, वास्तुकला, धर्म और सामाजिक-आर्थिक विकास।
  • MPSC मुख्य परीक्षा (Mains – GS I): महाराष्ट्र के विशेष संदर्भ में प्राचीन भारत का इतिहास। मौर्योत्तर काल से राष्ट्रकूट काल तक की राजनीतिक संरचना। प्राचीन महाराष्ट्र में कला, साहित्य, गुफा वास्तुकला (लेणी) और मंदिर निर्माण शैलियों का विकास।

2. सातवाहन राजवंश (लगभग 230 ईसा पूर्व – 220 ईस्वी)

सातवाहन महाराष्ट्र का पहला प्रमुख ऐतिहासिक राजवंश था जिसने दक्षिण पथ (दक्कन) पर एक संगठित साम्राज्य की स्थापना की। पुराणों में इन्हें ‘आंध्र’ या ‘आंध्र-भृत्य’ भी कहा गया है।

राजनीतिक इतिहास और प्रमुख शासक

  • संस्थापक (सिमूक – Simuka): मौर्य साम्राज्य के पतन के बाद सिमूक ने महाराष्ट्र में सातवाहन वंश की नींव रखी। उसने जुन्नर और प्रतिष्ठान (पैठण) को अपने प्रशासनिक केंद्र के रूप में विकसित किया।
  • शातकर्णी प्रथम (Satakarni I): सिमूक का उत्तराधिकारी जिसने अपनी सत्ता को मालवा और नर्मदा घाटी तक विस्तृत किया। उसने ‘दक्षिणापथपति’ और ‘अप्रतिहतचक्र’ की उपाधियां धारण कीं। उसकी रानी नयनिका (Nayanika) का जुन्नर के पास स्थित ‘नाणेघाट अभिलेख’ इस काल की राजनीतिक और धार्मिक स्थिति पर प्रकाश डालता है। इस अभिलेख में शातकर्णी प्रथम द्वारा किए गए अश्वमेध और वाजपेय यज्ञों का वर्णन है।
  • हाल (Hala): इस वंश का 17वां राजा जो स्वयं एक महान कवि और साहित्य प्रेमी था। उसने प्राकृत भाषा (महाराष्ट्री प्राकृत) में ‘गाथासप्तशती’ (Gaha Sattasai) नामक प्रसिद्ध ग्रंथ की रचना की, जो प्रेम और लोकजीवन पर आधारित 700 श्लोकों का संग्रह है।
  • गौतमीपुत्र शातकर्णी (Gautamiputra Satakarni – 106-130 ईस्वी): सातवाहन वंश का सबसे प्रतापी राजा। उसने क्षहरात वंश के शक शासक नहपान को पराजित किया (जिसका प्रमाण जोगलथम्बी सिक्कों के ढेर से मिलता है)। नासिक गुफा अभिलेख (उसकी माता गौतमी बलश्री द्वारा उत्कीर्ण) में उसे ‘अद्वितीय ब्राह्मण’ (एकब्राह्मण) और ‘शकों, यवनों तथा पहलवों का नाश करने वाला’ कहा गया है। उसके घोड़ों ने तीन समुद्रों का पानी पिया था (त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन)।
  • वाशिष्ठीपुत्र पुलुमावी और यज्ञश्री शातकर्णी: पुलुमावी ने साम्राज्य का विस्तार आंध्र क्षेत्र की ओर किया। यज्ञश्री शातकर्णी अंतिम महान शासक था, जिसके सिक्कों पर जलपोत (जहाज) का चित्र अंकित है, जो विदेशी व्यापार और नौसैनिक शक्ति का प्रतीक है।

प्रशासनिक एवं आर्थिक जीवन

सातवाहन काल में प्रशासन का स्वरूप केंद्रीकृत था परंतु सामंती तत्वों की शुरुआत हो चुकी थी। भूमि अनुदान की प्रथा (विशेषकर बौद्ध भिक्षुओं और ब्राह्मणों को कर-मुक्त भूमि देना) इसी काल में प्रारंभ हुई। व्यापार के क्षेत्र में सोपारा (शूर्पारक) और कल्याण कोंकण तट के प्रमुख बंदरगाह थे। पैठण, जुन्नर, तगर (तेर), भोकरदन और कोल्हापुर प्रमुख व्यापारिक केंद्र थे। इस काल में ‘श्रेणी’ (व्यापारिक संघ) अत्यंत शक्तिशाली थीं, जो बैंकों का भी कार्य करती थीं। सातवाहनों ने मुख्य रूप से सीसे (Lead), पोटीन (Potin), तांबे और कांसे के सिक्के जारी किए।

सांस्कृतिक योगदान

बौद्ध धर्म को इस काल में व्यापक संरक्षण मिला। हीनयान संप्रदाय के अंतर्गत पश्चिमी घाटों में अनेक गुफाओं का निर्माण हुआ। भाजा, कार्ला, बेडसा, नासिक (पांडवलेनी) और कन्हेरी की गुफाएं इसके उत्कृष्ट उदाहरण हैं। कार्ला का चैत्य गृह अपनी भव्यता और विशालता के लिए भारत भर में प्रसिद्ध है।

3. वाकाटक राजवंश (लगभग 250 ईस्वी – 500 ईस्वी)

सातवाहनों के पतन के बाद विदर्भ और उत्तरी महाराष्ट्र में वाकाटकों ने अपनी सत्ता स्थापित की। वाकाटक शासक सांस्कृतिक रूप से अत्यंत समृद्ध थे और गुप्त साम्राज्य के समकालीन थे।

शाखाएं और प्रमुख शासक

  • विंध्यशक्ति (Vindhyashakti): अजंता के शिलालेख के अनुसार विंध्यशक्ति इस वंश का संस्थापक था। उसे ‘द्विज’ (ब्राह्मण) कहा गया है।
  • प्रवरसेन प्रथम (Pravarasena I): वाकाटक वंश का एकमात्र शासक जिसने ‘सम्राट’ की उपाधि धारण की। उसने चार अश्वमेध यज्ञ और एक वाजपेय यज्ञ किया था।
  • विभाजन: प्रवरसेन प्रथम के बाद साम्राज्य दो शाखाओं में विभाजित हो गया:
    • नंदीवर्धन शाखा (नागपुर के पास): प्रमुख शासक रुद्रसेन द्वितीय था, जिसका विवाह गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय (विक्रमादित्य) की पुत्री प्रभावतीगुप्ता से हुआ था। रुद्रसेन की असामयिक मृत्यु के बाद प्रभावतीगुप्ता ने अपने पुत्रों के संरक्षक के रूप में शासन किया (पुणे ताम्रपत्र अभिलेख)।
    • वत्सगुल्म शाखा (आधुनिक वाशिम): इस शाखा की स्थापना प्रवरसेन प्रथम के पुत्र सर्वसेन ने की थी। सर्वसेन ने प्राकृत ग्रंथ ‘हरिविजय’ की रचना की थी। इस शाखा का अंतिम महान शासक हरिषेण था।

सांस्कृतिक और कलात्मक योगदान

वाकाटक काल को विदर्भ में कला और साहित्य का स्वर्ण युग माना जाता है। वत्सगुल्म शाखा के राजा हरिषेण के मंत्री वराहदेव ने अजंता की गुफा संख्या 16 का निर्माण करवाया था। अजंता की प्रसिद्ध चित्रकला (विशेषकर गुफा संख्या 1, 2, 16 और 17) को वाकाटक काल में ही पूर्ण संरक्षण मिला। साहित्य में, कालिदास ने कुछ समय वाकाटक दरबार (रामटेक, नागपुर) में बिताया और यहीं ‘मेघदूत’ की रचना की। संस्कृत की ‘वैदर्भी शैली’ का विकास इसी काल में हुआ।

4. बादामी के चालुक्य (लगभग 543 ईस्वी – 753 ईस्वी)

छठी शताब्दी के मध्य में चालुक्यों ने दक्कन में एक शक्तिशाली साम्राज्य की स्थापना की। महाराष्ट्र का अधिकांश भाग इनके नियंत्रण में था।

राजनीतिक इतिहास और प्रमुख शासक

  • पुलकेशिन प्रथम (Pulakeshin I): बादामी (वातापि) को राजधानी बनाकर स्वतंत्र चालुक्य राज्य की स्थापना की। उसने ‘सत्याश्रय’ और ‘रणविक्रम’ की उपाधियां धारण कीं।
  • पुलकेशिन द्वितीय (Pulakeshin II – 610-642 ईस्वी): चालुक्य वंश का सबसे महान राजा। उसने उत्तर भारत के सम्राट हर्षवर्धन को नर्मदा नदी के तट पर पराजित किया और ‘परमेश्वर’ की उपाधि धारण की। इस विजय का विवरण कवि रविकीर्ति द्वारा रचित ‘ऐहोल प्रशस्ति’ (Aihole Inscription – 634 ईस्वी) में मिलता है। चीनी यात्री ह्वेनसांग (Xuanzang) ने 640 ईस्वी में उसके साम्राज्य का दौरा किया था और महाराष्ट्रीयन लोगों के स्वाभिमानी और युद्धप्रिय स्वभाव की प्रशंसा की थी।
  • विक्रमादित्य द्वितीय: उसने कांची के पल्लवों को पराजित किया। उसकी रानी लोकमहादेवी ने पट्टदकल में विरुपाक्ष मंदिर का निर्माण करवाया था।

कला और वास्तुकला

चालुक्यों ने मंदिर निर्माण की एक नई शैली का विकास किया जिसे ‘वेसर शैली’ (Vesara Style – नागर और द्रविड़ शैली का मिश्रण) कहा जाता है। ऐहोल को ‘भारतीय मंदिर वास्तुकला का पालना’ (Cradle of Indian Temple Architecture) कहा जाता है। बादामी के गुफा मंदिर और पट्टदकल के मंदिर समूह यूनेस्को की विश्व धरोहर सूची में शामिल हैं।

5. राष्ट्रकूट राजवंश (लगभग 753 ईस्वी – 982 ईस्वी)

आठवीं शताब्दी में चालुक्यों को अपदस्थ कर राष्ट्रकूटों ने दक्कन पर आधिपत्य स्थापित किया। उनका प्रभाव कन्नौज से लेकर रामेश्वरम तक फैला हुआ था।

प्रमुख शासक और सैन्य उपलब्धियां

  • दंतिदुर्ग (Dantidurga): राष्ट्रकूट साम्राज्य का वास्तविक संस्थापक। उसने बादामी के अंतिम चालुक्य राजा कीर्तिवर्मन द्वितीय को हराया और मान्यखेट (मलखेड) को अपनी राजधानी बनाया। उसने उज्जैन में ‘हिरण्यगर्भ महादान’ यज्ञ का आयोजन किया था।
  • कृष्ण प्रथम (Krishna I): उसने एलोरा (वेरूळ) में एकाश्म (Monolithic) चट्टान को काटकर प्रसिद्ध ‘कैलास मंदिर’ (गुफा संख्या 16) का निर्माण करवाया, जो स्थापत्य कला का एक बेजोड़ चमत्कार है।
  • ध्रुव और गोविंद तृतीय: इन्होंने उत्तर भारत के ‘त्रिपक्षीय संघर्ष’ (Tripartite Struggle – कन्नौज पर नियंत्रण के लिए गुर्जर-प्रतिहार, पाल और राष्ट्रकूटों के बीच) में भाग लिया और विजय प्राप्त की।
  • अमोघवर्ष प्रथम (Amoghavarsha I): जैन धर्म का अनुयायी और एक महान विद्वान। उसने कन्नड़ भाषा के प्रथम काव्य ग्रंथ ‘कविराजमार्ग’ और संस्कृत में ‘प्रश्नोत्तर रत्नमालिका’ की रचना की। उसे ‘दक्कन का अशोक’ भी कहा जाता है। उसके काल में सुलेमान नामक अरब यात्री भारत आया था, जिसने अमोघवर्ष को दुनिया के चार सबसे शक्तिशाली सम्राटों में से एक बताया।

सांस्कृतिक और धार्मिक योगदान

राष्ट्रकूट राजाओं ने हिंदू, बौद्ध और जैन धर्म को समान रूप से संरक्षण दिया। एलोरा की गुफाएं (जिसमें बौद्ध, हिंदू और जैन तीनों संप्रदायों की गुफाएं हैं) और घारापुरी (एलीफेंटा) की गुफाएं (विशेष रूप से प्रसिद्ध त्रिमूर्ति सदाशिव की मूर्ति) राष्ट्रकूट वास्तुकला की अमूल्य धरोहर हैं। कन्नड़ साहित्य के ‘त्रिरत्न’ – पम्प, पोन्न और रन्न को राष्ट्रकूट काल में ही संरक्षण प्राप्त हुआ था।

6. MPSC परीक्षा के लिए त्वरित पुनरावलोकन तालिका (Quick Revision Table)

राजवंश (Dynasty)संस्थापक (Founder)राजधानी (Capital)प्रमुख शासक (Key Rulers)प्रमुख ऐतिहासिक योगदान / तथ्य (Key Contributions)
सातवाहनसिमूकप्रतिष्ठान (पैठण)शातकर्णी प्रथम, हाल, गौतमीपुत्र शातकर्णीनाणेघाट अभिलेख, गाथासप्तशती ग्रंथ, कार्ला चैत्य, सीसे के सिक्के।
वाकाटकविंध्यशक्तिनंदीवर्धन, वत्सगुल्म (वाशिम)प्रवरसेन प्रथम, रुद्रसेन द्वितीय, हरिषेणअजंता गुफा संख्या 16 व 17 का निर्माण, वैदर्भी काव्य शैली, मेघदूत की रचना।
चालुक्य (बादामी)पुलकेशिन प्रथमवातापि (बादामी)पुलकेशिन द्वितीय, विक्रमादित्य द्वितीयऐहोल प्रशस्ति (रविकीर्ति), वेसर शैली के मंदिर, हर्षवर्धन पर विजय।
राष्ट्रकूटदंतिदुर्गमान्यखेट (मलखेड)कृष्ण प्रथम, गोविंद तृतीय, अमोघवर्ष प्रथमएलोरा का कैलास मंदिर, एलीफेंटा गुफाएं, त्रिपक्षीय संघर्ष, कविराजमार्ग ग्रंथ।

7. अभ्यास हेतु बहुविकल्पीय प्रश्न (Mock MCQs)

  1. प्रश्न: नाणेघाट शिलालेख के संदर्भ में निम्नलिखित कथनों पर विचार कीजिए:
    I. यह शिलालेख सातवाहन रानी नयनिका (नागनिका) द्वारा उत्कीर्ण करवाया गया था।
    II. इसमें शातकर्णी प्रथम द्वारा किए गए वैदिक यज्ञों और दान का उल्लेख है।
    III. यह स्थान वर्तमान में महाराष्ट्र के पुणे जिले में जुन्नर के पास स्थित है।
    उपर्युक्त में से कौन सा/से कथन सत्य है/हैं?
    (अ) केवल I और II
    (ब) केवल II और III
    (स) केवल I और III
    (द) I, II और III
    उत्तर: (द) I, II और III
    स्पष्टीकरण: नाणेघाट दर्रे का उपयोग प्राचीन काल में कोंकण बंदरगाहों से दक्कन के पठार तक व्यापार के लिए किया जाता था। यहाँ स्थित गुफा में प्राप्त शिलालेख सातवाहन राजवंश की प्रारंभिक राजनीतिक और धार्मिक नीतियों की जानकारी देने वाला अत्यंत महत्वपूर्ण स्रोत है। यह तीनों कथन ऐतिहासिक रूप से सत्य हैं।

  2. प्रश्न: वाकाटक काल के संदर्भ में ‘प्रभावतीगुप्ता’ का पुणे ताम्रपत्र अभिलेख किस ऐतिहासिक घटना की पुष्टि करता है?
    (अ) वाकाटकों द्वारा मौर्यों की पराजय की।
    (ब) रुद्रसेन द्वितीय की मृत्यु के पश्चात प्रभावतीगुप्ता द्वारा संरक्षिका के रूप में किए गए शासन और भूमि दान की।
    (स) अजंता की गुफाओं के निर्माण के शुभारंभ की।
    (द) प्रवरसेन प्रथम के सम्राट पद धारण करने की।
    उत्तर: (ब) रुद्रसेन द्वितीय की मृत्यु के पश्चात प्रभावतीगुप्ता द्वारा संरक्षिका के रूप में किए गए शासन और भूमि दान की।
    स्पष्टीकरण: गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय की पुत्री प्रभावतीगुप्ता का विवाह नंदीवर्धन के वाकाटक राजा रुद्रसेन द्वितीय से हुआ था। राजा की असमय मृत्यु के बाद, उसने अपने नाबालिग बेटों (दिवाकरसेन और दामोदरसेन) की संरक्षिका बनकर सत्ता संभाली। पुणे ताम्रपत्र उसके स्वतंत्र प्रशासनिक अधिकारों और दान देने की शक्ति को प्रमाणित करता है।

  3. प्रश्न: सुप्रसिद्ध ‘ऐहोल प्रशस्ति’ (Aihole Inscription) के संबंध में निम्नलिखित में से कौन सा कथन असत्य है?
    (अ) इसकी रचना चालुक्य सम्राट पुलकेशिन द्वितीय के दरबारी कवि रविकीर्ति ने की थी।
    (ब) यह संस्कृत भाषा और दक्षिणी ब्राह्मी लिपि में लिखा गया है।
    (स) इसमें राष्ट्रकूट राजा दंतिदुर्ग द्वारा चालुक्यों को हराने का वर्णन है।
    (द) इसमें पुलकेशिन द्वितीय द्वारा हर्षवर्धन को पराजित करने का विस्तृत विवरण मिलता है।
    उत्तर: (स) इसमें राष्ट्रकूट राजा दंतिदुर्ग द्वारा चालुक्यों को हराने का वर्णन है।
    स्पष्टीकरण: ऐहोल प्रशस्ति मुख्य रूप से चालुक्य राजा पुलकेशिन द्वितीय की विजयों (विशेष रूप से हर्षवर्धन के खिलाफ) का वर्णन करती है। दंतिदुर्ग द्वारा चालुक्यों की पराजय का इतिहास बाद के राष्ट्रकूट अभिलेखों (जैसे सम्नगढ़ ताम्रपत्र) से प्राप्त होता है, न कि ऐहोल प्रशस्ति से।

  4. प्रश्न: किस राष्ट्रकूट सम्राट को उनके साहित्यिक और शांतिकाल के योगदान के कारण ‘दक्कन का अशोक’ कहा जाता है?
    (अ) कृष्ण प्रथम
    (ब) ध्रुव धारावर्ष
    (स) अमोघवर्ष प्रथम
    (द) गोविंद तृतीय
    उत्तर: (स) अमोघवर्ष प्रथम
    स्पष्टीकरण: अमोघवर्ष प्रथम (814-878 ईस्वी) एक महान कला अनुरागी राजा था। उसने आक्रामक युद्ध नीतियों के स्थान पर कला, धर्म और साहित्य के विकास को प्राथमिकता दी, जिससे उसकी तुलना मौर्य सम्राट अशोक से की जाती है। उसने प्रसिद्ध कन्नड़ कृति ‘कविराजमार्ग’ की रचना में महत्वपूर्ण योगदान दिया था।

  5. प्रश्न: एलोरा (वेरूळ) के प्रसिद्ध ‘कैलास मंदिर’ (गुफा संख्या 16) के संबंध में निम्नलिखित कथनों में से कौन सा सत्य है?
    (अ) इसका निर्माण चालुक्य शासक पुलकेशिन द्वितीय के आदेश पर किया गया था।
    (ब) यह एक एकाश्म (Monolithic) वास्तुकला का उदाहरण है, जिसे ऊपर से नीचे की ओर चट्टान काटकर बनाया गया है।
    (स) यह केवल जैन धर्म के तीर्थंकरों को समर्पित एक मंदिर परिसर है।
    (द) मंदिर का निर्माण गुप्तकालीन ईंटों की वास्तुकला पद्धति से किया गया है।
    उत्तर: (ब) यह एक एकाश्म (Monolithic) वास्तुकला का उदाहरण है, जिसे ऊपर से नीचे की ओर चट्टान काटकर बनाया गया है।
    स्पष्टीकरण: एलोरा के कैलास मंदिर का निर्माण राष्ट्रकूट राजा कृष्ण प्रथम के शासनकाल में हुआ था। यह दुनिया का सबसे बड़ा एकाश्म वास्तुकला (सिंगल रॉक-कट) स्मारक है, जिसे पहाड़ों को ऊपर से नीचे की ओर काटते हुए तराशा गया था। यह भगवान शिव को समर्पित एक हिंदू मंदिर है।

8. मुख्य परीक्षा मॉडल प्रश्न (Mains Descriptive Question)

प्रश्न: “प्राचीन महाराष्ट्र के इतिहास में सातवाहन और राष्ट्रकूट राजवंशों के शासनकाल को कला, वास्तुकला और साहित्य के विकास का स्वर्ण युग माना जा सकता है।” इस कथन की समीक्षा कीजिए। (15 अंक, 250 शब्द)

उत्तर संरचना के लिए मार्गदर्शक बिंदु (Model Answer Framework):

  • प्रस्तावना (Introduction): प्राचीन महाराष्ट्र के भौगोलिक और राजनीतिक महत्व को संक्षेप में स्पष्ट करें। सातवाहन और राष्ट्रकूट साम्राज्यों के कालक्रम और उनकी राजनीतिक स्थिरता का उल्लेख करते हुए उत्तर की शुरुआत करें।
  • सातवाहन काल का योगदान (सांस्कृतिक और वास्तुकला):
    • वास्तुकला: पश्चिमी घाट में बौद्ध चैत्य और विहारों का निर्माण (कार्ला, भाजा, कन्हेरी)। रॉक-कट वास्तुकला की तकनीकी उन्नति।
    • साहित्य: राजा हाल द्वारा लिखित ‘गाथासप्तशती’ (महाराष्ट्री प्राकृत) और गुनाढ्य की ‘बृहत्कथा’ का उल्लेख करें, जो क्षेत्रीय भाषा और लोक साहित्य के विकास को दर्शाती हैं।
  • राष्ट्रकूट काल का योगदान (सांस्कृतिक और वास्तुकला):
    • वास्तुकला: एलोरा का विश्वप्रसिद्ध एकाश्म कैलास मंदिर (स्थापत्य कला की पराकाष्ठा) और एलीफेंटा की गुफाओं (त्रिमूर्ति शिव) का विवरण दें।
    • साहित्य: राजा अमोघवर्ष प्रथम द्वारा रचित ‘कविराजमार्ग’ (कन्नड़ साहित्य का मील का पत्थर) और ‘प्रश्नोत्तर रत्नमालिका’ का संदर्भ दें। जिनसेन (आदिपुराण) और महावीराचार्य जैसे दरबारी विद्वानों का उल्लेख करें।
    • धार्मिक समन्वय: हिंदू, बौद्ध और जैन धर्मों को समान संरक्षण, जो उनके उदार सामाजिक-सांस्कृतिक दृष्टिकोण को प्रमाणित करता है।
  • निष्कर्ष (Conclusion): दोनों राजवंशों के योगदान को समेकित करते हुए बताएं कि कैसे उनके द्वारा स्थापित कला और साहित्य की परंपराओं ने आधुनिक महाराष्ट्र की सांस्कृतिक पहचान और धरोहर (Heritage) की नींव रखी।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

© 2026 iaseasyway.com. All Rights Reserved.