इयत्ता १२ वी इतिहास (State Board) विषयातील प्रकरणानुसार वस्तुनिष्ठ प्रश्न, बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) आणि संक्षिप्त उत्तरे. MPSC राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेसाठी हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे.
महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ (State Board) चे इयत्ता १२ वीचे इतिहास विषयाचे पुस्तक हे स्पर्धा परीक्षांच्या (MPSC Rajyaseva, Combined Group B & C, UPSC) दृष्टिकोनातून एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि मूलभूत संदर्भ ग्रंथ आहे. या पुस्तकामध्ये जागतिक इतिहास, युरोपीय वसाहतवाद, भारतीय वसाहतवादविरोधी लढा, महाराष्ट्रातील सामाजिक व धार्मिक सुधारणा चळवळी, निर्वसाहतीकरण आणि स्वातंत्र्योत्तर भारताची वाटचाल या विषयांचे सखोल आणि वस्तुनिष्ठ विवरण दिलेले आहे. स्पर्धा परीक्षार्थींसाठी हे प्रकरणानुसार स्वाध्याय आणि सविस्तर स्पष्टीकरण अत्यंत उपयुक्त ठरेल.
एमपीएससी (MPSC) परीक्षा अभ्यासक्रम आणि इयत्ता १२ वी इतिहासाचा परस्परसंबंध
MPSC राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा (GS-1) तसेच संयुक्त गट-ब व गट-क परीक्षांमध्ये इतिहास विषयाचे १५ ते २० गुण इयत्ता ११ वी व १२ वीच्या पाठ्यपुस्तकांवर आधारित असतात. खालील तक्त्यामध्ये १२ वीच्या प्रकरणांची MPSC अभ्यासक्रमाशी असलेली जोडणी दिली आहे:
| इयत्ता १२ वी मधील प्रकरण | MPSC परीक्षेतील घटक | परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे मुद्दे |
|---|---|---|
| प्रकरण १ व २ | जागतिक इतिहास व वसाहतवाद | युरोपातील प्रबोधन, वैज्ञानिक शोध, औद्योगिक क्रांती व आशिया-आफ्रिकेतील शोषण |
| प्रकरण ३ व ४ | महाराष्ट्राचा इतिहास व आरमार धोरण | मराठे-युरोपीय सत्ता संघर्ष, छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जलदुर्ग धोरण, कान्होजी आंग्रे, वसईची लढाई |
| प्रकरण ५ | सामाजिक व धार्मिक सुधारणा चळवळी | महात्मा फुले, राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, ब्राह्मो समाज, प्रार्थना समाज, महर्षी शिंदे |
| प्रकरण ६ व ७ | भारतीय स्वातंत्र्यलढा व निर्वसाहतीकरण | १८५७ चा लढा, राष्ट्रीय सभा, आझाद हिंद सेना, हैदराबाद मुक्तिसंग्राम, गोवा मुक्ती लढा |
| प्रकरण ८ ते १२ | जागतिक महायुद्धे व बदलता भारत | शीतयुद्ध, अलिप्ततावाद, भारताचा अण्वस्त्र व अवकाश कार्यक्रम (ISRO), १९९१ चे आर्थिक उदारीकरण |
प्रकरण १: युरोपातील प्रबोधन आणि विज्ञानाचा विकास
प्रश्न १. आधुनिक विज्ञानाचा पाया कोणी घातला?
(A) गॅलिलिओ
(B) लिओनार्डो दा व्हिंची
(C) कोपरनिकस
(D) युरोपियन खलाशी
उत्तर: (A) गॅलिलिओ
प्रकरण १: सविस्तर पार्श्वभूमी व संकल्पनात्मक स्पष्टीकरण
१. धर्मयुद्धे (Crusades): ११ व्या ते १३ व्या शतकाच्या काळात जेरुसलेम आणि बेथलेहेम ही ख्रिस्ती व मुस्लिम धर्मियांसाठी पवित्र असलेली शहरे स्वतःच्या नियंत्रणाखाली आणण्यासाठी ख्रिस्ती धर्मानुयायांनी लढलेल्या युद्धांना ‘धर्मयुद्धे’ म्हणतात. या धर्मयुद्धांमुळे युरोपमधील सरंजामशाहीचा ऱ्हास झाला, आशियासोबतचा व्यापार वाढला आणि युरोपियन लोकांना पूर्वेकडील देशांमधील समृद्धीची व विज्ञानाची ओळख झाली.
२. युरोपातील प्रबोधन युग (Renaissance): १४ व्या शतकात इटलीमध्ये प्रबोधन युगाची सुरुवात झाली. प्रबोधन युगाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे ‘मानवतावाद’ (Humanism). मध्ययुगातील धर्मकेंद्री विचारांची जागा मानवकेंद्री विचारांनी घेतली.
३. विज्ञानाचा विकास व प्रमुख शास्त्रज्ञ:
- निकोलस कोपरनिकस (Copernicus): यांनी सूर्य हा सूर्यमालेचा केंद्रबिंदू असून पृथ्वी व इतर ग्रह सूर्याभोवती फिरतात हा सिद्धांत मांडला.
- गॅलिलिओ (Galileo): त्यांनी सुधारीत दुर्बीण (Telescope) तयार केली आणि कोपरनिकसच्या सिद्धांताला प्रायोगिक पुरावा दिला. म्हणूनच त्यांना ‘आधुनिक विज्ञानाचा पाया घालणारा शास्त्रज्ञ’ मानले जाते.
- जोहान्स केप्लर (Johannes Kepler): ग्रहांच्या भ्रमणाचे तीन नियम स्पष्ट केले.
- सर आयझॅक न्यूटन (Sir Isaac Newton): गुरुत्वाकर्षणाचा नियम आणि गतीविषयक नियम मांडले.
- जोहान्स गुटेनबर्ग (Johannes Gutenberg): इ.स. १४४० मध्ये जर्मनीमध्ये छपाई यंत्राचा (Printing Press) शोध लावला, ज्यामुळे ज्ञान व विचारांचा प्रसार वेगाने झाला.
प्रकरण १ मधील अतिरिक्त सरावासाठी वस्तुनिष्ठ प्रश्न (MCQs)
प्रश्न १.१. १४४० मध्ये धातूंच्या सुट्या अक्षरांचे छपाई यंत्र कोणी विकसित केले?
(A) जोहान्स गुटेनबर्ग
(B) केप्लर
(C) न्यूटन
(D) गॅलिलिओ
उत्तर: (A) जोहान्स गुटेनबर्ग
प्रश्न १.२. ‘प्रबोधन युगाचे माहेरघर’ म्हणून युरोपातील कोणत्या देशाला ओळखले जाते?
(A) इंग्लैंड
(B) इटली
(C) फ्रान्स
(D) जर्मनी
उत्तर: (B) इटली
प्रकरण २: युरोपीय वसाहतवाद
प्रश्न २. औद्योगिक क्रांतीची सुरुवात प्रथम कोणत्या देशात झाली?
(A) फ्रान्स
(B) जर्मनी
(C) इंग्लंड
(D) अमेरिका
उत्तर: (C) इंग्लंड
प्रकरण २: सविस्तर पार्श्वभूमी व संकल्पनात्मक स्पष्टीकरण
१. वसाहतवाद म्हणजे काय? एका प्रगत आणि लष्करीदृष्ट्या बलाढ्य देशाने दुसऱ्या भूप्रदेशावर आपले राजकीय, आर्थिक आणि लष्करी वर्चस्व प्रस्थापित करणे म्हणजे वसाहतवाद होय. वसाहतवादातूनच पुढे साम्राज्यवादाचा जन्म झाला.
२. औद्योगिक क्रांती (Industrial Revolution): १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात इंग्लंडमध्ये बाष्पयंत्राचा (James Watt) आणि कापड उद्योगातील यंत्रांचा शोध लागल्यानंतर हस्तव्यवसायाची जागा कारखानदारीने घेतली. अतिरिक्त उत्पादनासाठी कच्च्या मालाची सतत गरज आणि तयार मालाच्या विक्रीसाठी नवीन बाजारपेठांची आवश्यकता यातून युरोपीय देशांमध्ये (इंग्लंड, फ्रान्स, पोर्तुगाल, स्पेन, डच) वसाहती स्थापन करण्याची तीव्र स्पर्धा सुरू झाली.
३. महत्त्वाचे भौगोलिक शोध व खलाशी:
- हेन्री द नॅव्हिगेटर (पोर्तुगाल): भौगोलिक शोधांना प्रोत्साहन देणारा पोर्तुगालचा राजपुत्र.
- वास्को-द-गामा (Vasco da Gama): १४९८ मध्ये आफ्रिकेच्या दक्षिण टोकाला (Cape of Good Hope) वळसा घालून भारतातील कालिकत (कोझिकोडे) बंदरात पोहोचला.
- ख्रि Christopher कोलंबस: १४९२ मध्ये भारताच्या शोधात निघालेला कोलंबस अमेरिका खंडाच्या किनाऱ्यावर पोहोचला.
- फर्निनांड मॅगेलन (Ferdinand Magellan): पृथ्वीप्रदक्षिणा करण्यासाठी निघालेला पहिला खलाशी.
प्रकरण २ मधील अतिरिक्त सरावासाठी वस्तुनिष्ठ प्रश्न (MCQs)
प्रश्न २.१. वास्को-द-गामा १४९८ मध्ये भारतातील कोणत्या बंदरात उतरला व तेथील कोणत्या राजाने त्याचे स्वागत केले?
(A) सूरत – जहांगीर
(B) कालिकत – झामोरिन (सामुद्री)
(C) मुंबई – मराठे
(D) गोवा – विजापूरचा सुलतान
उत्तर: (B) कालिकत – झामोरिन (सामुद्री)
प्रकरण ३ & ४: भारत आणि मराठ्यांचे वसाहतवादविरोधी धोरण
| घटनेचे नाव | वर्ष / संदर्भ | महत्त्वाचे वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जलदुर्ग धोरण | १७ वे शतक | आरमाराची स्थापना करून परकीय वसाहतवाद्यांना (पुर्तुगीज, इंग्रज, सिद्दी) अटकाव. |
| वसईची लढाई | १७३९ | चिमाजी आप्पांनी पोर्तुगीजांचा पराभव करून वसईचा किल्ला जिंकला. |
| आझाद हिंद सेना | १९४२-४५ | नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी सैनिकी लढा उभारला. |
प्रकरण ३ व ४: सविस्तर पार्श्वभूमी व मराठ्यांची आरमार नीती
१. छत्रपती शिवाजी महाराज व आरमार निर्मिती: युरोपीय वसाहतवादी सत्ता (पोर्तुगीज, इंग्रज, डच) आणि जंजिऱ्याचा सिद्दी हे समुद्राच्या मार्गाने महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर अतिक्रमण करत आहेत हे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ओळखले. त्यांनी “ज्याचे आरमार त्याचा समुद्र” हे सूत्र ओळखून कल्याण-भिवंडी येथे जहाजे बांधण्याचे कारखाने सुरू केले.
२. जलदुर्गांची निर्मिती: सिद्दी आणि पोर्तुगीजांना शह देण्यासाठी महाराजांनी सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग आणि पद्मदुर्ग यांसारखे अजिंक्य जलदुर्ग उभारले. मायनाक भंडारी आणि दर्यासारंग हे शिवकालीन आरमाराचे प्रमुख अधिकारी होते.
३. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांचे योगदान: पेशवेकाळात मराठा आरमाराची सूत्रे सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्याकडे आली. त्यांनी इंग्रज, पोर्तुगीज आणि डचांच्या संयुक्त नाविक दलाचा पराभव करून अलिबाग, विजयदुर्ग आणि खंदेरी-उंदेरीच्या समुद्रावर मराठ्यांचे वर्चस्व अबाधित ठेवले.
४. वसईची मोहीम (१७३९): पोर्तुगीज स्थानिक जनतेवर धार्मिक अत्याचार करत होते आणि जकात वसूल करत होते. पेशवे बाजीराव पहिले यांचे बंधू चिमाजी आप्पा यांनी अत्यंत धाडसी मोहीम आखून पोर्तुगीजांचा अजिंक्य मानला जाणारा वसईचा किल्ला जिंकला. या मोहिमेमुळे पोर्तुगीजांची उत्तर कोकणातील सत्ता संपुष्टात आली.
प्रकरण ३ व ४ मधील अतिरिक्त वस्तुनिष्ठ प्रश्न (MCQs)
प्रश्न ३.१. मराठा आरमाराचे प्रमुख म्हणून इंग्रज व पोर्तुगीजांना नाकात वेसण घालणारे ‘सरखेल’ कोण होते?
(A) मायनाक भंडारी
(B) कान्होजी आंग्रे
(C) चिमाजी आप्पा
(D) तानाजी मालुसरे
उत्तर: (B) कान्होजी आंग्रे
प्रश्न ३.२. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जंजिऱ्याच्या सिद्दीला शह देण्यासाठी कोणता जलदुर्ग उभारला?
(A) सिंधुदुर्ग
(B) पद्मदुर्ग
(C) विजयदुर्ग
(D) सुवर्णदुर्ग
उत्तर: (B) पद्मदुर्ग
प्रकरण ५: भारत: सामाजिक व धार्मिक सुधारणा चळवळी
प्रश्न ३. ‘सत्यशोधक समाजाची’ स्थापना कोणी केली?
(A) महात्मा जोतीराव फुले (२४ सप्टेंबर १८७३)
(B) राजा राममोहन रॉय
(C) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
(D) महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे
उत्तर: (A) महात्मा जोतीराव फुले
प्रश्न ४. राजर्षी शाहू महाराजांनी वसतिगृहांची स्थापना का केली?
उत्तर: बहुजन, दलित आणि ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना कोल्हापुरात उच्च शिक्षणाची सोय व्हावी आणि जातीभेद नष्ट व्हावा यासाठी.
प्रकरण ५: महाराष्ट्रातील व भारतातील प्रमुख समाजसुधारक व त्यांचे योगदान
१. राजा राममोहन रॉय (आधुनिक भारताचे जनक):
- १८२८ मध्ये ‘ब्राह्मो समाजाची’ स्थापना केली.
- त्यांच्या अथक प्रयत्नांमुळे लॉर्ड विल्यम बेंटिंकने १८२९ मध्ये ‘सती बंदी कायदा’ मंजूर केला.
- ‘संवाद कौमुदी’ (बंगाली) आणि ‘मिरात-उल-अकबार’ (फारसी) ही वृत्तपत्रे सुरू केली.
२. महात्मा जोतीराव फुले (क्रांतिसूर्य):
- २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी पुण्यात ‘सत्यशोधक समाजाची’ स्थापना.
- १८४८ मध्ये भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू केली (सावित्रीबाई फुले पहिल्या शिक्षिका बनल्या).
- प्रसिद्ध ग्रंथ: ‘गुलामगिरी’, ‘शेतकऱ्याचा असूड’, ‘सार्वजनिक सत्यधर्म’, ‘इरारा’.
३. राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज (लोकराजा):
- २६ जुलै १९०२ रोजी कोल्हापूर संस्थानात मागासवर्गीय व बहुजनांसाठी ५०% आरक्षणाची ऐतिहासिक घोषणा.
- मोफत व सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण, आंतरजातीय विवाह कायदा आणि मराठा, जैन, लिंगायत, मुस्लिम, महार इ. जातींसाठी वसतिगृहांची साखळी उभारली.
४. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (महामानव):
- १९२४ मध्ये ‘बहिष्कृत हितकारिणी सभा’ ची स्थापना (ध्येय वाक्य: “शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा”).
- २० मार्च १९२७: महाडचा चवदार तळे सत्याग्रह.
- वृत्तपत्रे: ‘मूकनायक’ (१९२०), ‘बहिष्कृत भारत’ (१९२७), ‘समता’, ‘जनता’ आणि ‘प्रबुद्ध भारत’.
५. महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे:
- १८ ऑक्टोबर १९०६ रोजी मुंबईत ‘डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन’ (Depressed Classes Mission) ची स्थापना करून अस्पृश्यता निवारणासाठी कार्य केले.
- ‘भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न’ हा महत्त्वपूर्ण ग्रंथ लिहिला.
प्रकरण ५ मधील अतिरिक्त वस्तुनिष्ठ प्रश्न (MCQs)
प्रश्न ५.१. ‘बहिष्कृत हितकारिणी सभेची’ स्थापना १९२४ मध्ये कोणी केली?
(A) महात्मा जोतीराव फुले
(B) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
(C) महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे
(D) राजर्षी शाहू महाराज
उत्तर: (B) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
प्रश्न ५.२. १८२९ मध्ये सती प्रथा बंदीचा कायदा पास करण्यासाठी कोणत्या सुधारकाने ब्रिटिश सरकारकडे पाठपुरावा केला?
(A) ईश्वरचंद्र विद्यासागर
(B) राजा राममोहन रॉय
(C) स्वामी दयानंद सरस्वती
(D) डॉ. आत्माराम पांडुरंग
उत्तर: (B) राजा राममोहन रॉय
प्रकरण ६ ते १२: भारतीय स्वातंत्र्यलढा, निर्वसाहतीकरण आणि आधुनिक भारत (परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे मुद्दे)
इयत्ता १२ वीच्या पुढील प्रकरणांमध्ये भारतीय स्वातंत्र्य लढा व स्वातंत्र्योत्तर भारताचा इतिहास दिला आहे, जो MPSC परीक्षेसाठी अतिशय संवेदनशील आणि गुण मिळवून देणारा भाग आहे:
- प्रकरण ६: वसाहतवादविरोधी भारतीय लढा: १८५७ चा स्वातंत्र्यसंग्राम, भारतीय राष्ट्रीय सभेची (Congress) १८८५ मधील स्थापना, मवाळ काळ (१८८५-१९०५), जहाल काळ (१९०५-१९२०), महात्मा गांधींचे पर्व (असहकार, सविनय कायदेभंग, भारत छोडो) आणि नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांची आझाद हिंद सेना.
- प्रकरण ७: भारत: निर्वसाहतीकरण ते एकत्रीकरण: सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या नेतृत्वाखाली ५६५ हून अधिक संस्थानांचे भारतामध्ये विलीनीकरण. स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या नेतृत्वाखालील ‘हैदराबाद मुक्तिसंग्राम’ (१७ सप्टेंबर १९४८ – पोलीस कारवाई ‘ऑपरेशन पोलो’), जुनागड व काश्मीर विलीनीकरण, आणि डॉ. टी. बी. कुन्हा यांच्या नेतृत्वाखालील गोवा मुक्ती लढा.
- प्रकरण ८: जागतिक महायुद्धे आणि भारत: पहिल्या व दुसऱ्या महायुद्धाचे भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर व राजकीय चळवळींवर झालेले परिणाम.
- प्रकरण ९ व १०: जागतिक निर्वसाहतीकरण व शीतयुद्ध: आशिया व आफ्रिकेतील वसाहतींचे स्वातंत्र्य, पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी सुरू केलेली ‘अलिप्ततावादी चळवळ’ (Non-Aligned Movement – NAM), आणि अमेरिका-सोव्हिएत युनियनमधील शीतयुद्ध.
- प्रकरण ११ व १२: बदलता भारत (भाग १ व २): डॉ. होमी भाभा यांच्या नेतृत्वाखालील अणूऊर्जा आयोग, १९६९ मधील इस्रो (ISRO) ची स्थापना, १९९१ मधील डॉ. मनमोहन सिंग व नरसिंह राव यांनी आणलेले LPG धोरण (उदारीकरण, खाजगीकरण, जागतिकीकरण), माहितीचा अधिकार (RTI Act 2005) आणि आधुनिक तंत्रज्ञानातील भारताची वाटचाल.
MPSC परीक्षेसाठी इयत्ता १२ वी इतिहासाचे टप्प्याटप्प्याने नियोजन (Step-by-Step Practical Roadmap)
इतिहास विषयात ८५% हून अधिक गुण मिळवण्यासाठी खालील ५-टप्प्यांच्या कृती आराखड्याचे पालन करा:
- टप्पा १: प्रथम सखोल वाचन (First Conceptual Reading): १२ वी स्टेट बोर्डाचे पुस्तक सुरुवातीला कथेसारखे सलग वाचा. प्रकरणाच्या शेवटी दिलेले वस्तुनिष्ठ प्रश्न व स्वाध्याय आवर्जून सोडवा.
- टप्पा २: तक्ते व नोट्स निर्मिती (Structured Note Making): समाजसुधारक, स्थापन केलेल्या संस्था, त्यांची वृत्तपत्रे व पुस्तके यांचे स्वतंत्र तक्ते बनवा. मराठा आरमार आणि युरोपीय सत्ता यांच्यातील लढाईचे वर्ष व तह चिन्हांकित करा.
- टप्पा ३: MPSC PYQ ॲनालिसिस (Previous Years Questions): गेल्या १० वर्षांतील MPSC राज्यसेवा पूर्व/मुख्य व संयुक्त परीक्षांचे प्रश्नपत्रिका हाताळा. १२ वीच्या पाठ्यपुस्तकातील कोणत्या परिच्छेदातून प्रश्न आला आहे, हे पुस्तकात हायलाइट करा.
- टप्पा ४: दैनिक MCQ सराव (Daily Practice): दररोज प्रकरणनिहाय २० ते ३० वस्तुनिष्ठ प्रश्न सोडवा. यामुळे तुमचे पर्याय निवडण्याचे कौशल्य सुधारते आणि कन्फ्युजन (Confusion) दूर होते.
- टप्पा ५: अंतिम उजळणी (High-Yield Micro Revision): परीक्षेच्या शेवटच्या १५ दिवसांत संपूर्ण पुस्तक वाचण्याऐवजी स्वतः तयार केलेले तक्ते, हायलाइट केलेले मुद्दे आणि या लेखातील रिव्हिजन लिस्टची रोज उजळणी करा.
MPSC हाय-यिल्ड (High-Yield) उजळणी चेकलिस्ट
परीक्षेला जाण्यापूर्वी खालील तक्त्यांची जलद उजळणी (Quick Revision) नक्की करा:
१. भारतातील व महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारक उजळणी तक्ता
| समाजसुधारक | स्थापन केलेली संस्था / संघटना | वृत्तपत्रे / मासिके | महत्त्वाची पुस्तके / ग्रंथ |
|---|---|---|---|
| महात्मा जोतीराव फुले | सत्यशोधक समाज (१८७३) | दीनबंधू (कृष्णराव भालेकर) | गुलामगिरी, शेतकऱ्याचा असूड, सार्वजनिक सत्यधर्म |
| राजा राममोहन रॉय | आत्मीय सभा (१८१५), ब्राह्मो समाज (१८२८) | संवाद कौमुदी, मिरात-उल-अकबार | तुहफत-उल-मुवाहिद्दीन |
| डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर | बहिष्कृत हितकारिणी सभा (१९२४), समता सैनिक दल | मूकनायक, बहिष्कृत भारत, जनता | Who Were the Shudras?, Annihilation of Caste |
| राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज | विक्टोरिया मराठा बोर्डिंग व वसतिगृहांची मालिका | — | मागासवर्गीयांना ५०% आरक्षण हुकूमनामा (१९०२) |
| महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे | डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन (१९०६) | — | भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न |
| गोपाळ गणेश आगरकर | डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी (१८८४) | केसरी (संपादक), सुधारक (१८८८) | वाक्यमीमांसा आणि वाक्याचे पृथक्करण |
२. महत्त्वाच्या ऐतिहासिक घडामोडी, वर्षे व तह उजळणी तक्ता
| घटना / लढाई | वर्ष | प्रमुख व्यक्ती / देश | महत्त्वाचा परिणाम |
|---|---|---|---|
| वास्को-द-गामा भारतामध्ये आगमन | १४९८ | वास्को-द-गामा व राजा झामोरिन | युरोपीय सत्तांच्या भारत आगमनाची सुरुवात |
| वसईची लढाई | १७३९ | चिमाजी आप्पा वि. पोर्तुगीज | पोर्तुगीजांचा पराभव, मराठ्यांचे उत्तर कोकणावर वर्चस्व |
| प्लासीची लढाई | १७५७ | रॉबर्ट क्लाईव्ह वि. सिराजउद्दौला | इंग्रजी सत्तेचा बंगालमध्ये पाया रोवला गेला |
| बक्सारची लढाई | १७६४ | हेक्टर मनरो वि. सुजाउद्दौला, शाह आलम द्वितीय | इंग्रजांना बंगाल, बिहार, ओरिसाचे दीवाणी हक्क प्राप्त |
| वसईचा तह | १८०२ | दुसरा बाजीराव पेशवा वि. वेलस्ली | मराठ्यांनी तैनातीय फौज स्वीकारली |
| सती प्रथा बंदी कायदा | १८२९ | लॉर्ड विल्यम बентिंक व राजा राममोहन रॉय | सती प्रथेवर कायदेशीर बंदी |
| हैदराबाद मुक्ती (ऑपरेशन पोलो) | १७ सप्टेंबर १९४८ | सरदार पटेल व स्वामी रामानंद तीर्थ | हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन |
निष्कर्ष (Conclusion)
इयत्ता १२ वी इतिहास (महाराष्ट्र राज्य मंडळ) हे पाठ्यपुस्तक केवळ शालेय परीक्षेपुरते मर्यादित नसून MPSC राज्यसेवा, संयुक्त गट-ब व गट-क आणि UPSC परीक्षेमध्ये यश मिळवण्यासाठी एक अत्यंत मजबूत पाया आहे. या लेखातील प्रकरणानुसार स्पष्टीकरण, वस्तुनिष्ठ प्रश्न, सराव MCQs आणि उजळणी तक्त्यांचा नियमित अभ्यास केल्यास इतिहास या विषयात जास्तीत जास्त गुण मिळवणे अत्यंत सुलभ होईल.