महाराष्ट्राचा भूगोल: दख्खनचे पठार आणि प्रमुख नद्यांची खोरी

MPSC पूर्व आणि मुख्य दोन्ही परीक्षांसाठी महाराष्ट्राचा भूगोल हा अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. यामध्ये राज्याची प्राकृतिक रचना समजून घेणे आवश्यक आहे.

दख्खनचे पठार (Deccan Plateau)

महाराष्ट्राचा सुमारे ९०% भाग दख्खनच्या पठाराने व्यापला आहे. हे पठार बेसाल्ट (Basalt) या अग्निजन्य खडकापासून बनलेले आहे. ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून बाहेर पडलेल्या लाव्हारसाच्या संचयनातून या पठाराची निर्मिती झाली आहे. येथील काळी मृदा (Regur Soil) कापसाच्या पिकासाठी अत्यंत उपयुक्त असते.

प्रमुख नद्यांची खोरी

• गोदावरी खोरे: हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे खोरे आहे. नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर येथे उगम पावणारी गोदावरी नदी महाराष्ट्राचा जवळपास ४९% भाग व्यापते.
• भीमा-कृष्णा खोरे: भीमा नदी पुणे जिल्ह्यातील भीमाशंकर येथे उगम पावते आणि पुढे कर्नाटकात कृष्णेला मिळते.
• तापी-पूर्णा खोरे: ही महाराष्ट्रातील प्रमुख पश्चिमवाहिनी नदी प्रणाली आहे. ही एक खचदरीतून (Rift Valley) वाहणारी नदी असून, ती अरबी समुद्राला जाऊन मिळते.

Previous Year Question (PYQ)

MPSC Mains 2019: दख्खनच्या पठाराची निर्मिती कशी झाली ते सांगून त्याची प्राकृतिक वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा. (Explain the formation and physical features of the Deccan Plateau.)