One Health Approach & Zoonotic Diseases (July 07, 2026) – चालू घडामोडी विश्लेषण

One Health Approach & Zoonotic Diseases (July 07, 2026) – चालू घडामोडी विश्लेषण

दिनांक: ०७ जुलै २०२६

प्रस्तावना आणि चालू घडामोडींचा संदर्भ:

तुम्ही जर आजूबाजूला नजर टाकली, तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवेल – प्राण्यांकडून मानवांमध्ये पसरणाऱ्या आजारांनी (Zoonotic Diseases) सध्या जागतिक स्तरावर धुमाकूळ घातला आहे. या गंभीर आरोग्य संकटामुळेच सध्या आरोग्य तज्ज्ञ, वैज्ञानिक आणि धोरणकर्त्यांच्या वर्तुळात ‘वन हेल्थ’ (One Health) या दृष्टिकोनावर प्रचंड चर्चा होत आहे. जुलै २०२६ च्या ताज्या घडामोडी काय सांगतात? वाढते जागतिक तापमान आणि आपण जंगलात चालवलेला मानवी हस्तक्षेप, यामुळे प्राण्यांमधील धोकादायक विषाणू मानवाच्या शरीरात प्रवेश करत आहेत (यालाच वैज्ञानिक भाषेत Spillover Events म्हणतात). हा धोका आता दिवसेंदिवस वेगाने वाढत आहे.

या धोक्यावर मात करण्यासाठी भारताने एक मोठे पाऊल उचलले आहे. सरकारने ‘राष्ट्रीय वन हेल्थ मिशन’ (National One Health Mission) सुरू केले असून, या अंतर्गत मानवी आरोग्य, पशुसंवर्धन आणि पर्यावरण या तीन भिन्न विभागांना एकाच छत्राखाली आणले आहे. यामुळे आपली एकात्मिक रोग देखरेख यंत्रणा (Integrated Disease Surveillance) अधिक मजबूत होईल. कोविड-१९ च्या भीषण महामारीने आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा शिकवला आहे. भविष्यातील अशा महामारींना रोखण्यासाठी हा एकात्मिक दृष्टिकोन आता केवळ एक पर्याय उरलेला नाही, तर ती आपली काळाची गरज बनली आहे.

अभ्यासक्रमाशी सुसंगतता (Syllabus Relevance)

केंद्रीय लोकसेवा आयोग (UPSC) नागरी सेवा मुख्य परीक्षा आणि राज्यसेवा मुख्य परीक्षा (MPSC):

तुमच्या मुख्य परीक्षेच्या तयारीसाठी हा अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. अभ्यासक्रमाच्या खालील घटकांशी याचा थेट संबंध येतो:

• सामान्य अध्ययन पेपर-२ (GS Paper II): शासन व्यवस्था, सामाजिक न्याय आणि आरोग्य क्षेत्राशी संबंधित शासकीय धोरणे, तसेच सामाजिक क्षेत्राचा विकास आणि त्याचे व्यवस्थापन.
• सामान्य अध्ययन पेपर-३ (GS Paper III): विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, जैवविविधता, पर्यावरण, आपत्ती व्यवस्थापन आणि अंतर्गत सुरक्षा. यामध्ये प्राणिजन्य आजारांचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम, नवीन रोगांचे नियंत्रण आणि सार्वजनिक आरोग्य सुरक्षा या मुद्द्यांचा समावेश होतो.

मुख्य ठळक बाबी आणि संरचनात्मक समस्या (Key Highlights & Structural Issues)

‘वन हेल्थ’ हा स्थानिक पातळीपासून थेट जागतिक पातळीपर्यंत काम करणारा एक सहयोगी, बहुशाखीय आणि एकात्मिक दृष्टिकोन आहे. आपले आरोग्य हे आपल्या सभोवतालच्या प्राण्यांच्या आरोग्याशी आणि आपण ज्या सामायिक पर्यावरणात राहतो, त्याच्याशी घट्ट जोडलेले आहे. आज मानवी लोकसंख्येचा विस्तार, अमर्याद जंगलतोड, वन्यजीवांचे नष्ट होत चाललेले नैसर्गिक अधिवास आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार यामुळे माणूस, प्राणी आणि पर्यावरण यांचा एकमेकांशी संपर्क कमालीचा वाढला आहे. याच वाढत्या संपर्कामुळे रोगजंतूंना (Pathogens) एका प्रजातीमधून दुसऱ्या प्रजातीमध्ये उडी मारणे अत्यंत सोपे झाले आहे.

पण, भारतामध्ये हा वन हेल्थ दृष्टिकोन लागू करताना आपल्यासमोर काही मोठ्या संरचनात्मक आणि संस्थात्मक अडचणी उभ्या ठाकल्या आहेत:

1. खात्यांमधील समन्वयाची भिंत (Siloed Administration): आपल्याकडे मानवी आरोग्य (आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय), प्राण्यांचे आरोग्य (मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय) आणि पर्यावरण (पर्यावरण, वने आणि हवामान बदल मंत्रालय) हे विभाग स्वतंत्र बेटांसारखे काम करतात. जणू एकाच घरात तीन वेगवेगळ्या खोल्यांमध्ये लोक राहतात आणि कोणीच एकमेकांशी बोलत नाही! अशा स्वतंत्र कारभारामुळे महत्त्वाची माहिती वेळेत सामायिक करणारी कोणतीही भक्कम संस्थात्मक यंत्रणा अजून उभी राहिलेली नाही.
2. विखुरलेली देखरेख यंत्रणा (Lack of Integrated Surveillance): माणसांच्या आजारांवर लक्ष ठेवणारी यंत्रणा वेगळी आणि प्राण्यांसाठीची वेगळी. वन्यजीवांमधील आजारांची नोंद ठेवणारी यंत्रणा तर अगदीच प्राथमिक अवस्थेत आहे. समजा जंगलात एखाद्या प्राण्याला संसर्ग झाला, तर त्याची खबर मानवी आरोग्य विभागाला मिळेपर्यंत खूप उशीर होतो. यामुळे सुरुवातीच्या टप्प्यातच संक्रमण रोखणे कठीण जाते.
3. पायाभूत सुविधांची कमतरता: ग्रामीण भागात प्राणिजन्य आजारांचे वेळेत निदान करण्यासाठी पुरेशा प्रयोगशाळा (Laboratories) आणि निदानाची अत्याधुनिक साधनेच उपलब्ध नाहीत. विषाणूंचा सुरक्षित अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या बायो-सुरक्षा (Biosafety) मानकांच्या प्रयोगशाळांचे जाळे अतिशय मर्यादित आहे.
4. प्रशिक्षित तज्ज्ञांचा तुटवडा: आपल्याला अशा तज्ज्ञांची गरज आहे ज्यांना महामारी विज्ञान (Epidemiology), पशुवैद्यकीय शास्त्र आणि पर्यावरण विज्ञान या तिन्हींचे एकत्रित ज्ञान असेल. सध्या मानवी डॉक्टर आणि पशुवैद्यकीय तज्ज्ञ यांना एकत्र प्रशिक्षण देण्याची कोणतीही सोय उपलब्ध नाही.
5. निधीची चणचण: आपले सरकार सार्वजनिक आरोग्यावर मोठा खर्च करते, पण त्या तुलनेत पशु आरोग्य आणि वन्यजीव संरक्षणाला मिळणारा निधी अत्यंत नगण्य असतो. आजार होण्यापूर्वी तो रोखण्याऐवजी, आजार पसरल्यावर उपचारांवर जास्त पैसा उधळला जातो. हा आर्थिक व्यवहार पूर्णपणे तोट्याचा आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञांचे सविस्तर विश्लेषण (Detailed Analysis of Key Terms)

तुमच्या उत्तरांमध्ये अचूकता आणण्यासाठी या महत्त्वाच्या संज्ञा नीट समजून घ्या:

1. प्राणिजन्य आजार (Zoonoses / Zoonotic Diseases): हे असे संसर्गजन्य आजार आहेत जे प्राण्यांमधून नैसर्गिकरित्या मानवामध्ये पसरतात. हे आजार जीवाणू (Bacteria), विषाणू (Viruses), परजीवी (Parasites) किंवा कवकांमुळे (Fungi) होऊ शकतात. रेबीज (Rabies), निपाह (Nipah), इबोला (Ebola), बर्ड फ्लू (Avian Influenza), मंकीपॉक्स (Mpox) आणि कोविड-१९ ही याचीच ठळक उदाहरणे आहेत. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) आकडेवारीनुसार, मानवामध्ये आढळणाऱ्या एकूण संसर्गजन्य आजारांपैकी ६०% पेक्षा जास्त आजार प्राणिजन्य असतात, तर दरवर्षी आढळणाऱ्या नव्या आजारांमध्ये हे प्रमाण तब्बल ७५% इतके मोठे आहे.
2. स्पिलओव्हर घटना (Spillover Event): एखादा विषाणू जेव्हा त्याच्या मूळ यजमान प्राण्याच्या (Natural Host Species) शरीरातून बाहेर पडतो आणि मानवाच्या किंवा दुसऱ्या प्राण्याच्या शरीरात यशस्वीपणे प्रवेश करून आजार पसरवतो, त्याला ‘स्पिलओव्हर’ म्हणतात. आपण प्राण्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात करत असलेला वाढता हस्तक्षेप या घटनेला खतपाणी घालत आहे. जसे की एका घरात लागलेली आग सहजपणे शेजारच्या घरात पसरते.
3. प्रतिजैविक रोधकता (Antimicrobial Resistance – AMR): कुक्कुटपालन, पशुपालन आणि मत्स्यपालनात प्राण्यांची उत्पादकता वाढवण्यासाठी प्रतिजैविकांचा (Antibiotics) अनिर्बंध वापर केला जातो. ही औषधे प्राण्यांच्या मलमूत्राद्वारे पर्यावरणात आणि अन्नसाखळीतून आपल्या शरीरात पोहोचतात. यामुळे आपल्या शरीरातील जीवाणू या औषधांना दाद देईनासे होतात, ज्यातून घातक सुपरबग्स (Superbugs) जन्माला येतात. या समस्येला आळा घालण्यासाठी वन हेल्थ मॉडेल सर्व क्षेत्रांमध्ये प्रतिजैविकांचा मर्यादित आणि तर्कसंगत वापर करण्याचा आग्रह धरते.

घटनात्मक आणि कायदेशीर पैलू (Constitutional & Legal Aspects)

भारतीय संविधानाने वन हेल्थ दृष्टिकोनाला भक्कम कायदेशीर आधार दिला आहे. आपल्या संघराज्य व्यवस्थेत अधिकार आणि जबाबदाऱ्यांची विभागणी खालीलप्रमाणे केली आहे:

1. सातवे परिशिष्ट (Seventh Schedule):
   • राज्य सूची (State List – List II): प्रविष्टी ६ नुसार ‘सार्वजनिक आरोग्य आणि स्वच्छता, रुग्णालये व औषधालये’ हा राज्याचा विषय आहे. प्रविष्टी १५ नुसार ‘पशुधनाचे जतन, संरक्षण आणि प्राण्यांच्या रोगांना प्रतिबंध’ करणे हा देखील राज्याचाच अधिकार आहे.
   • समवर्ती सूची (Concurrent List – List III): प्रविष्टी २९ नुसार ‘माणसे, प्राणी यांवर परिणाम करणाऱ्या संसर्गजन्य आजारांचा एका राज्यातून दुसऱ्या राज्यात होणारा प्रसार रोखणे’ यावर केंद्र आणि राज्य दोन्ही सरकारे कायदे करू शकतात. विषाणू कोणत्याही राज्याची भौगोलिक सीमा मानत नसल्यामुळे हा अधिकार वन हेल्थसाठी अत्यंत कळीचा ठरतो.
2. मार्गदर्शक तत्त्वे (Directive Principles of State Policy): कलम ४८(अ) नुसार, पर्यावरणाचे संरक्षण व संवर्धन करणे आणि देशातील वने व वन्यजीवांचे रक्षण करणे हे राज्याचे कर्तव्य आहे. निरोगी पर्यावरणाचा थेट संबंध आपल्या आणि प्राण्यांच्या आरोग्याशी असतो.
3. मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties): कलम ५१(अ)(जी) नुसार, वने, तलाव, नद्या आणि वन्यजीवांसह नैसर्गिक पर्यावरणाचे रक्षण करणे आणि सर्व सजीव प्राण्यांबद्दल दयाळूपणा बाळगणे हे प्रत्येक भारतीय नागरिकाचे मूलभूत कर्तव्य आहे.
4. कलम २१ (Right to Life): सर्वोच्च न्यायालयाने विविध खटल्यांमध्ये स्पष्ट केले आहे की, जगण्याच्या अधिकारामध्ये केवळ श्वास घेणे अभिप्रेत नाही, तर त्यात निरोगी पर्यावरण आणि सन्मानपूर्वक आरोग्य मिळण्याच्या अधिकाराचाही समावेश होतो.

पर्यावरण, अर्थव्यवस्था आणि झुनोसिस यांमधील परस्परसंबंध (Ecology-Economy-Zoonosis Link)

प्राणिजन्य आजार केवळ मानवी शरीरावरच वार करत नाहीत, तर ते आपली अर्थव्यवस्था आणि निसर्गाचे चक्रही मोडून टाकतात. जेव्हा आपण जंगले नष्ट करतो, तेव्हा तिथे राहणारे वन्यजीव मानवी वस्त्यांकडे धाव घेतात. यामुळे जंगलातील विषाणूंचे नैसर्गिक यजमान असलेले प्राणी पाळीव प्राण्यांच्या किंवा मानवाच्या थेट संपर्कात येतात. यालाच वैज्ञानिक ‘पर्यावरणीय विस्कळीतपणा’ (Ecological Disruption) म्हणतात. हाच नव्या आजारांच्या उगमाचा मुख्य मार्ग आहे.

आर्थिक बाजू पाहिली तर, प्राणिजन्य आजार आपल्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे कंबरडे मोडतात. भारतातील ७०% पेक्षा जास्त ग्रामीण कुटुंबे पशुपालनावर अवलंबून आहेत. लाळ्या खुरखुत (FMD) किंवा बर्ड फ्लू सारख्या आजारांमुळे जेव्हा हजारो जनावरे दगावतात किंवा त्यांची कत्तल करावी लागते, तेव्हा लहान आणि सीमांत शेतकरी कर्जबाजारी होतात. जागतिक बँकेचा एक अहवाल सांगतो: महामारी पसरल्यानंतर होणाऱ्या लाखो कोटींच्या नुकसानीपेक्षा, ती रोखण्यासाठी ‘वन हेल्थ’च्या प्रतिबंधात्मक उपायांवर होणारा खर्च खूपच कमी आहे. त्यामुळे वन हेल्थमध्ये गुंतवणूक करणे हा निव्वळ आर्थिक शहाणपणाचा आणि शाश्वत विकासाचा भाग आहे.

सराव पूर्व परीक्षा प्रश्न (Practice Prelims MCQ)

प्रश्न. ‘वन हेल्थ’ (One Health) दृष्टिकोनाच्या संदर्भात खालील विधानांचा विचार करा:

1. हा दृष्टिकोन केवळ मानवी आणि प्राण्यांच्या आरोग्याशी संबंधित असून यात पर्यावरणीय घटकांचा समावेश होत नाही.
2. भारताच्या संविधानातील सातव्या परिशिष्टातील समवर्ती सूचीमध्ये मानवी आणि प्राण्यांच्या संसर्गजन्य आजारांच्या सीमापार प्रसाराला प्रतिबंध करण्याचा विषय समाविष्ट आहे.
3. राष्ट्रीय वन हेल्थ मिशन (National One Health Mission) हे केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाद्वारे केवळ एकट्याने चालवले जाते.

वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहेत?

A) केवळ १ आणि २
B) केवळ २
C) केवळ २ आणि ३
D) १, २ आणि ३

योग्य उत्तर: B) केवळ २

स्पष्टीकरण:

• विधान १ चुकीचे आहे: वन हेल्थ दृष्टिकोनामध्ये मानव, प्राणी आणि पर्यावरण या तिन्ही घटकांचा परस्पर संबंध लक्षात घेऊन एकात्मिक काम केले जाते. पर्यावरण हा याचा तिसरा अत्यंत महत्त्वाचा खांब आहे.
• विधान २ बरोबर आहे: संविधानाच्या सातव्या परिशिष्टातील समवर्ती सूचीतील प्रविष्टी २९ नुसार, संसर्गजन्य आजारांचा एका राज्यातून दुसऱ्या राज्यात प्रसार रोखण्याचा विषय समवर्ती सूचीमध्ये आता येतो, ज्यावर केंद्र आणि राज्य दोन्ही कायदे करू शकतात.
• विधान ३ चुकीचे आहे: राष्ट्रीय वन हेल्थ मिशन हा केवळ एका मंत्रालयाचा उपक्रम नसून यामध्ये आरोग्य मंत्रालय, पशुसंवर्धन विभाग, पर्यावरण व वन मंत्रालय आणि विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्रालय यांसारख्या अनेक मंत्रालयांचा संयुक्त सहभाग आहे.

सराव मुख्य परीक्षा प्रश्न (Practice Mains Descriptive Question)

प्रश्न: प्राणिजन्य आजारांचा (Zoonotic Diseases) वाढता धोका लक्षात घेता, ‘वन हेल्थ’ दृष्टिकोन भारताच्या सार्वजनिक आरोग्य धोरणाचा मुख्य गाभा असणे का आवश्यक आहे? या दृष्टिकोनाच्या अंमलबजावणीतील प्रमुख आव्हाने स्पष्ट करून त्यावर योग्य उपाय सुचवा. (२५० शब्द, १५ गुण)

तुमच्या उत्तराची मांडणी (Model Answer Framework):

१. प्रस्तावना:

• वन हेल्थची व्याख्या: मानव, प्राणी आणि पर्यावरण यांच्यातील आंतरसंबंधांवर आधारित एकात्मिक आरोग्य मॉडेल स्पष्ट करा.
• सद्य संदर्भ: भारतात उद्भवलेले निपाह, बर्ड फ्लू यांसारखे प्राणिजन्य आजार आणि कोविड-१९ चा दाखला देऊन याचे महत्त्व अधोरेखित करा.

२. वन हेल्थ दृष्टिकोन भारतासाठी आवश्यक असण्याची कारणे:

• प्राणिजन्य आजारांचे वाढते प्रमाण: नवीन संसर्गजन्य रोगांपैकी ७५% रोग प्राण्यांमधून उद्भवतात.
• कृषी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था: भारतातील मोठी लोकसंख्या पशुधनावर अवलंबून आहे, प्राण्यांचे आरोग्य राखल्यास शेतकऱ्यांचे उत्पन्न सुरक्षित राहते.
• प्रतिजैविक रोधकता (AMR) नियंत्रण: अन्न साखळीत आणि जनावरांमध्ये होणारा प्रतिजैविकांचा गैरवापर रोखण्यासाठी आवश्यक.
• हवामान बदल आणि जैवविविधता ऱ्हास: जंगलांची तोड आणि वाढत्या तापमानामुळे वन्यजीवांमधील रोगजंतू मानवाच्या संपर्कात येण्याचा वाढलेला धोका.

३. अंमलबजावणीतील प्रमुख आव्हाने:

• प्रशासकीय विभागणी (Siloed Administration): विविध मंत्रालयांमध्ये धोरणात्मक आणि संवादात्मक ताळमेळ नसणे.
• कमकुवत डेटा शेअरिंग: प्राणी आणि मानवी आरोग्याविषयीचा डेटा संकलित करणारी संयुक्त व सामायिक यंत्रणा नसणे.
• निधी आणि पायाभूत सुविधांचा अभाव: ग्रामीण भागात अत्याधुनिक प्रयोगशाळा आणि प्रशिक्षित पशुवैद्यकीय डॉक्टरांची मोठी कमतरता.
• कायदेशीर स्पष्टतेचा अभाव: संघराज्य रचनेत आरोग्याचा विषय राज्यांकडे असल्याने देशपातळीवर एकसमान धोरण राबवण्यास मर्यादा पडतात.

४. उपाययोजना (Way Forward):

• राष्ट्रीय वन हेल्थ मिशन अंतर्गत एकात्मिक संस्थात्मक रचना तयार करणे.
• मानवी, प्राणी आणि पर्यावरणीय डेटा एकत्र करणारे ‘वन हेल्थ डेटा पोर्टल’ सुरू करणे.
• प्राथमिक आरोग्य केंद्रांवर पशुवैद्यकीय सेवांशी समन्वय साधणाऱ्या विशेष पथकांची स्थापना करणे.
• प्रतिजैविकांच्या वापरावर कडक नियंत्रण ठेवण्यासाठी कायदेशीर नियमावली तयार करणे.

५. निष्कर्ष:

• ‘वन हेल्थ’ हा केवळ भविष्यातील महामारी रोखण्याचा तात्पुरता उपाय नसून तो शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs) साध्य करण्यासाठीचा आणि देशाच्या सर्वांगीण कल्याणाचा शाश्वत मार्ग आहे, असा सकारात्मक शेवट करावा.

हा अभ्यास आराखडा IAS EasyWay च्या दैनिक चालू घडामोडी उपक्रमाचा एक भाग आहे.