वन हेल्थ दृष्टिकोन आणि प्राणिजन्य आजार (One Health Approach & Zoonotic Diseases)
दिनांक: ०७ जुलै २०२६
प्रस्तावना आणि चालू घडामोडींचा संदर्भ: अलिकडच्या काळात जागतिक स्तरावर विविध प्राणिजन्य आजारांचा (Zoonotic Diseases) वाढता प्रादुर्भाव आणि त्यामुळे उद्भवणारे आरोग्य संकट या पार्श्वभूमीवर ‘वन हेल्थ’ (One Health) हा दृष्टिकोन धोरणकर्ते, वैज्ञानिक आणि आरोग्य तज्ज्ञांच्या चर्चेच्या केंद्रस्थानी आला आहे. जुलै २०२६ मधील ताज्या घडामोडींनुसार, जागतिक तापमानवाढ आणि वन्यजीवांच्या अधिवासातील मानवी हस्तक्षेपामुळे प्राण्यांमधील विषाणू मानवांमध्ये संक्रमित होण्याचा (Spillover Events) धोका वेगाने वाढला आहे. भारताने आपल्या ‘राष्ट्रीय वन हेल्थ मिशन’ (National One Health Mission) अंतर्गत मानवी आरोग्य, पशुसंवर्धन आणि पर्यावरण विभागांना एकत्रित आणून एकात्मिक रोग देखरेख यंत्रणा (Integrated Disease Surveillance) बळकट करण्यासाठी विशेष पुढाकार घेतला आहे. कोविड-१९ महामारीनंतर अशा प्रकारच्या एकात्मिक मॉडेलची गरज अधिक तीव्रतेने अधोरेखित झाली असून, भविष्यातील महामारी रोखण्यासाठी हा दृष्टिकोन केवळ एक पर्याय न राहता अनिवार्य गरज बनला आहे.
अभ्यासक्रमाशी सुसंगतता (Syllabus Relevance)
केंद्रीय लोकसेवा आयोग (UPSC) नागरी सेवा मुख्य परीक्षा आणि राज्यसेवा मुख्य परीक्षा (MPSC):
१. सामान्य अध्ययन पेपर-२ (GS Paper II): शासन व्यवस्था, सामाजिक न्याय आणि आरोग्य क्षेत्राशी संबंधित शासकीय धोरणे, सामाजिक क्षेत्राचा विकास आणि व्यवस्थापन याशी संबंधित मुद्दे.
२. सामान्य अध्ययन पेपर-३ (GS Paper III): विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, जैवविविधता, पर्यावरण, आपत्ती व्यवस्थापन आणि अंतर्गत सुरक्षा – प्राणिजन्य आजारांचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम, नवीन रोगांचे नियंत्रण आणि सार्वजनिक आरोग्य सुरक्षा.
मुख्य ठळक बाबी आणि संरचनात्मक समस्या (Key Highlights & Structural Issues)
‘वन हेल्थ’ हा एक सहयोगी, बहुशाखीय आणि एकात्मिक दृष्टिकोन आहे जो स्थानिक, राष्ट्रीय आणि जागतिक पातळीवर कार्यरत असतो. मानवी आरोग्य हे प्राण्यांचे आरोग्य आणि आपल्या सामायिक पर्यावरणाशी अत्यंत जवळून जोडलेले आहे, या मूलभूत तत्त्वावर ही संकल्पना आधारलेली आहे. मानवी लोकसंख्येचा विस्तार, जंगलांची मोठ्या प्रमाणावर होणारी तोड, वन्यजीवांचे घटते नैसर्गिक अधिवास आणि जागतिक स्तरावरील व्यापार व दळणवळण यांमुळे मानव, प्राणी आणि पर्यावरण यांच्यातील संपर्क अभूतपूर्व प्रमाणात वाढला आहे. या वाढत्या संपर्कामुळे रोगजंतूंचे (Pathogens) एका प्रजातीमधून दुसऱ्या प्रजातीमध्ये संक्रमण होणे सुलभ झाले आहे.
तथापि, भारतात वन हेल्थ दृष्टिकोन लागू करण्याच्या मार्गात अनेक संरचनात्मक आणि संस्थात्मक आव्हाने आहेत:
१. प्रशासकीय विभागांमधील समन्वयाचा अभाव (Siloed Administration): भारतात मानवी आरोग्य (आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय), प्राणी आरोग्य (मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय) आणि पर्यावरण (पर्यावरण, वने आणि हवामान बदल मंत्रालय) हे विभाग स्वतंत्रपणे काम करतात. या वेगवेगळ्या विभागांमध्ये धोरणात्मक समन्वय आणि माहिती सामायिक करण्याची अधिकृत किंवा संस्थात्मक यंत्रणा अजूनही पुरेशी विकसित झालेली नाही.
२. एकात्मिक रोग देखरेख यंत्रणेची कमतरता (Lack of Integrated Surveillance): सध्या मानवामधील आजार आणि प्राण्यांमधील आजार यांच्या देखरेखीसाठी वेगवेगळ्या स्वायत्त यंत्रणा आहेत. वन्यजीवांमधील आजारांची नोंद ठेवणारी यंत्रणा तर अत्यंत प्राथमिक अवस्थेत आहे. यामुळे एखाद्या प्राण्यामध्ये रोग पसरल्यास त्याची माहिती मानवी आरोग्य विभागाला वेळेत मिळत नाही, ज्यामुळे सुरुवातीच्या टप्प्यातच संक्रमण रोखणे कठीण जाते.
३. पायाभूत सुविधांचा अभाव: प्राणिजन्य आजारांचे वेळेत निदान करण्यासाठी ग्रामीण पातळीवर आवश्यक असणाऱ्या प्रयोगशाळा (Laboratories) आणि निदानाची साधने उपलब्ध नाहीत. बायो-सुरक्षा (Biosafety) मानकांचे पालन करणाऱ्या प्रगत प्रयोगशाळांचे जाळे अत्यंत मर्यादित आहे.
४. कुशल मनुष्यबळाचा तुटवडा: महामारी विज्ञान (Epidemiology), पशुवैद्यकीय शास्त्र (Veterinary Medicine) आणि पर्यावरणीय विज्ञान या तिन्ही क्षेत्रांचे एकत्रित ज्ञान असणारे संयुक्त मनुष्यबळ उपलब्ध नाही. डॉक्टर आणि पशुवैद्यकीय तज्ज्ञ यांच्यात संयुक्त प्रशिक्षणाचा अभाव दिसून येतो.
५. निधीचे अपुरे वाटप: सार्वजनिक आरोग्य क्षेत्रातील एकूण खर्चाच्या तुलनेत पशु आरोग्य आणि वन्यजीव संरक्षण क्षेत्राला मिळणारा निधी अत्यंत नगण्य आहे. प्रतिबंधात्मक उपायांपेक्षा रोगांचा प्रादुर्भाव झाल्यानंतरच्या नियंत्रणावर अधिक खर्च केला जातो, जो आर्थिकदृष्ट्या अयोग्य आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञांचे सविस्तर विश्लेषण (Detailed Analysis of Key Terms)
१. प्राणिजन्य आजार (Zoonoses / Zoonotic Diseases): हे असे संसर्गजन्य आजार आहेत जे प्राण्यांमधून मानवांमध्ये नैसर्गिकरित्या संक्रमित होतात. हे आजार जीवाणू (Bacteria), विषाणू (Viruses), परजीवी (Parasites) किंवा कवक (Fungi) यांच्याद्वारे पसरू शकतात. रेबीज (Rabies), इबोला (Ebola), निपाह (Nipah), बर्ड फ्लू (Avian Influenza), मंकीपॉक्स (Mpox) आणि कोविड-१९ ही प्राणिजन्य आजारांची ठळक उदाहरणे आहेत. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) अहवालानुसार, मानवामध्ये आढळणाऱ्या एकूण संसर्गजन्य आजारांपैकी ६०% पेक्षा जास्त आजार प्राणिजन्य आहेत, तर दरवर्षी नव्याने उद्भवणाऱ्या संसर्गजन्य आजारांपैकी तब्बल ७५% आजार प्राण्यांमधून मानवात संक्रमित झालेले असतात.
२. स्पिलओव्हर घटना (Spillover Event): जेव्हा एखादा रोगजंतू (सामान्यतः विषाणू) त्याच्या नैसर्गिक यजमान प्रजातीमधून (Natural Host Species) बाहेर पडून मानवी किंवा अन्य प्राण्यांच्या प्रजातीमध्ये यशस्वीरित्या प्रवेश करतो आणि तेथे रोगाचा प्रादुर्भाव वाढवतो, तेव्हा त्याला ‘स्पिलओव्हर घटना’ म्हणतात. मानवी वस्त्यांचा वन्यजीवांच्या अधिवासात वाढता हस्तक्षेप ही या घटनेची प्रमुख चालक आहे.
३. प्रतिजैविक रोधकता (Antimicrobial Resistance – AMR): पशुसंवर्धन, कुक्कुटपालन आणि मत्स्यपालन क्षेत्रांमध्ये उत्पादकता वाढवण्यासाठी आणि रोगांच्या प्रतिबंधासाठी प्रतिजैविकांचा (Antibiotics) अनिर्बंध वापर केला जातो. हे प्रतिजैविक प्राण्यांच्या मलमूत्राद्वारे पर्यावरणात आणि अन्न साखळीच्या माध्यमातून मानवी शरीरात प्रवेश करतात. यामुळे जीवाणू या प्रतिजैविकांना दाद देईनासे होतात, ज्याला सुपरबग्स (Superbugs) म्हटले जाते. वन हेल्थ मॉडेल या समस्येवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी सर्व क्षेत्रांमध्ये प्रतिजैविकांच्या तर्कसंगत वापराचा पुरस्कार करते.
घटनात्मक आणि कायदेशीर पैलू (Constitutional & Legal Aspects)
भारताच्या संविधानामध्ये वन हेल्थ संकल्पनेशी सुसंगत असणाऱ्या विविध तरतुदींचा समावेश करण्यात आला आहे. संघराज्यीय रचनेमध्ये आरोग्य आणि पर्यावरण विषयांची विभागणी खालीलप्रमाणे आहे:
१. सातवे परिशिष्ट (Seventh Schedule):
– राज्य सूची (State List – List II): राज्य सूचीतील प्रविष्टी ६ नुसार ‘सार्वजनिक आरोग्य आणि स्वच्छता, रुग्णालये आणि औषधालये’ हा राज्याचा विषय आहे. तसेच प्रविष्टी १५ नुसार ‘पशुधनाचे जतन, संरक्षण आणि सुधारणा आणि प्राण्यांच्या रोगांचे प्रतिबंध’ हा देखील राज्याचा अधिकार आहे.
– समवर्ती सूची (Concurrent List – List III): प्रविष्टी २९ नुसार ‘माणसे, प्राणी किंवा वनस्पतींवर परिणाम करणाऱ्या संसर्गजन्य किंवा सांसर्गिक रोगांचा किंवा कीटकांचा एका राज्यातून दुसऱ्या राज्यात प्रसार रोखणे’ यावर केंद्र आणि राज्य दोन्ही कायदे करू शकतात. हे वन हेल्थसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे कारण संसर्गजन्य विषाणू कोणत्याही राज्याच्या किंवा देशाच्या भौगोलिक सीमा मानत नाहीत.
२. मार्गदर्शक तत्त्वे (Directive Principles of State Policy): कलम ४८(अ) नुसार, पर्यावरणाचे संरक्षण आणि संवर्धन करणे आणि देशातील वने व वन्यजीवांचे रक्षण करणे हे राज्याचे कर्तव्य आहे. निरोगी पर्यावरणाचा थेट संबंध मानवी आणि प्राणी आरोग्याशी आहे.
३. मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties): कलम ५१(अ)(जी) नुसार, वने, तलाव, nद्या आणि वन्यजीवांसह नैसर्गिक पर्यावरणाचे रक्षण करणे आणि सुधारणा करणे आणि सजीव प्राण्यांबद्दल दयाळूपणा बाळगणे हे प्रत्येक भारतीय नागरिकाचे मूलभूत कर्तव्य आहे.
४. कलम २१ (Right to Life): सर्वोच्च न्यायालयाने विविध खटल्यांमध्ये स्पष्ट केले आहे की, कलम २१ अंतर्गत जगण्याच्या अधिकारामध्ये निरोगी पर्यावरण आणि सन्मानपूर्वक आरोग्य मिळण्याच्या अधिकाराचा समावेश होतो.
पर्यावरण, अर्थव्यवस्था आणि झुनोसिस यांमधील परस्परसंबंध (Ecology-Economy-Zoonosis Link)
प्राणिजन्य आजारांचा केवळ आरोग्यावरच नव्हे, तर पर्यावरण आणि अर्थव्यवस्थेवरही विनाशकारी परिणाम होतो. जैवविविधतेचा ऱ्हास आणि हवामान बदलामुळे वन्यजीव त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासातून बाहेर पडत आहेत. जेव्हा जंगले नष्ट केली जातात, तेव्हा त्या जंगलातील विषाणूंचे नैसर्गिक यजमान असलेले प्राणी मानवी वस्त्यांच्या किंवा पाळीव प्राण्यांच्या थेट संपर्कात येतात. याला ‘पर्यावरणीय विस्कळीतपणा’ (Ecological Disruption) म्हणतात, जो नवीन आजारांच्या उगमाचे मुख्य कारण आहे.
आर्थिक दृष्टिकोनातून विचार केल्यास, प्राणिजन्य आजारांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला मोठा फटका बसतो. भारतातील ७०% पेक्षा जास्त ग्रामीण कुटुंबे कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात पशुपालनावर अवलंबून आहेत. लाळ्या खुरखुत (FMD) किंवा बर्ड फ्लू सारख्या आजारांमुळे हजारो पशुधनाचा मृत्यू होतो किंवा त्यांची कत्तल करावी लागते, ज्यामुळे लहान आणि सीमांत शेतकऱ्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. जागतिक बँकेच्या अहवालानुसार, वन हेल्थच्या प्रतिबंधात्मक उपायांवर दरवर्षी खर्च होणारा निधी हा महामारीमुळे होणाऱ्या ट्रिलियन डॉलर्सच्या नुकसानीपेक्षा खूपच कमी आहे. त्यामुळे वन हेल्थमध्ये गुंतवणूक करणे हा आर्थिक शहाणपणाचा आणि शाश्वत विकासाचा भाग आहे.
सराव पूर्व परीक्षा प्रश्न (Practice Prelims MCQ)
प्रश्न. ‘वन हेल्थ’ (One Health) दृष्टिकोनाच्या संदर्भात खालील विधानांचा विचार करा:
१. हा दृष्टिकोन केवळ मानवी आणि प्राण्यांच्या आरोग्याशी संबंधित असून यात पर्यावरणीय घटकांचा समावेश होत नाही.
२. भारताच्या संविधानातील सातव्या परिशिष्टातील समवर्ती सूचीमध्ये मानवी आणि प्राण्यांच्या संसर्गजन्य आजारांच्या सीमापार प्रसाराला प्रतिबंध करण्याचा विषय समाविष्ट आहे.
३. राष्ट्रीय वन हेल्थ मिशन (National One Health Mission) हे केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाद्वारे केवळ एकट्याने चालवले जाते.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहेत?
A) केवळ १ आणि २
B) केवळ २
C) केवळ २ आणि ३
D) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर: B) केवळ २
स्पष्टीकरण:
– विधान १ चुकीचे आहे, कारण वन हेल्थ दृष्टिकोनामध्ये मानव, प्राणी आणि पर्यावरण या तिन्ही घटकांचा परस्पर संबंध लक्षात घेऊन एकात्मिक काम केले जाते. केवळ मानवी आणि प्राणी आरोग्य यात येत नाही, तर पर्यावरण हा याचा तिसरा अत्यंत महत्त्वाचा खांब आहे.
– विधान २ बरोबर आहे, संविधानाच्या सातव्या परिशिष्टातील समवर्ती सूचीतील प्रविष्टी २९ नुसार, संसर्गजन्य आजारांचा एका राज्यातून दुसऱ्या राज्यात प्रसार रोखण्याचा विषय समवर्ती सूचीमध्ये येतो, ज्यावर केंद्र आणि राज्य दोन्ही कायदे करू शकतात.
– विधान ३ चुकीचे आहे, कारण राष्ट्रीय वन हेल्थ मिशन हा केवळ एका मंत्रालयाचा उपक्रम नसून यामध्ये आरोग्य मंत्रालय, पशुसंवर्धन विभाग, पर्यावरण व वन मंत्रालय आणि विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्रालय यांसारख्या अनेक मंत्रालयांचा संयुक्त सहभाग आहे.
सराव मुख्य परीक्षा प्रश्न (Practice Mains Descriptive Question)
प्रश्न: प्राणिजन्य आजारांचा (Zoonotic Diseases) वाढता धोका लक्षात घेता, ‘वन हेल्थ’ दृष्टिकोन भारताच्या सार्वजनिक आरोग्य धोरणाचा मुख्य गाभा असणे का आवश्यक आहे? या दृष्टिकोनाच्या अंमलबजावणीतील प्रमुख आव्हाने स्पष्ट करून त्यावर योग्य उपाय सुचवा. (२५० शब्द, १५ गुण)
उत्तर प्रारूप (Model Answer Points):
१. प्रस्तावना:
– वन हेल्थ दृष्टिकोनाची व्याख्या स्पष्ट करणे (मानव, प्राणी आणि पर्यावरण यांच्यातील आंतरसंबंधांवर आधारित एकात्मिक आरोग्य मॉडेल).
– भारतात उद्भवलेले निपाह, बर्ड फ्लू यांसारखे प्राणिजन्य आजार आणि कोविड-१९ चा दाखला देऊन याचे महत्त्व अधोरेखित करणे.
२. वन हेल्थ दृष्टिकोन भारतासाठी आवश्यक असण्याची कारणे:
– प्राणिजन्य आजारांचे वाढते प्रमाण: नवीन संसर्गजन्य रोगांपैकी ७५% रोग प्राण्यांमधून उद्भवतात.
– कृषी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था: भारतातील मोठी लोकसंख्या पशुधनावर अवलंबून आहे, प्राण्यांचे आरोग्य राखल्यास शेतकऱ्यांचे उत्पन्न सुरक्षित राहते.
– प्रतिजैविक रोधकता (AMR) नियंत्रण: अन्न साखळीत आणि जनावरांमध्ये होणारा प्रतिजैविकांचा गैरवापर रोखण्यासाठी आवश्यक.
– हवामान बदल आणि जैवविविधता ऱ्हास: जंगलांची तोड आणि वाढत्या तापमानामुळे वन्यजीवांमधील रोगजंतू मानवाच्या संपर्कात येण्याचा वाढलेला धोका.
३. अंमलबजावणीतील प्रमुख आव्हाने:
– प्रशासकीय विभागणी (Siloed Administration): विविध मंत्रालयांमध्ये धोरणात्मक आणि संवादात्मक ताळमेळ नसणे.
– कमकुवत डेटा शेअरिंग: प्राणी आणि मानवी आरोग्याविषयीचा डेटा संकलित करणारी संयुक्त व सामायिक यंत्रणा नसणे.
– निधी आणि पायाभूत सुविधांचा अभाव: ग्रामीण भागात अत्याधुनिक प्रयोगशाळा आणि प्रशिक्षित पशुवैद्यकीय डॉक्टरांची मोठी कमतरता.
– कायदेशीर स्पष्टतेचा अभाव: संघराज्य रचनेत आरोग्याचा विषय राज्यांकडे असल्याने देशपातळीवर एकसमान धोरण राबवण्यास मर्यादा पडतात.
४. उपाययोजना (Way Forward):
– राष्ट्रीय वन हेल्थ मिशन अंतर्गत एकात्मिक संस्थात्मक रचना तयार करणे.
– मानवी, प्राणी आणि पर्यावरणीय डेटा एकत्र करणारे ‘वन हेल्थ डेटा पोर्टल’ सुरू करणे.
– प्राथमिक आरोग्य केंद्रांवर पशुवैद्यकीय सेवांशी समन्वय साधणाऱ्या विशेष पथकांची स्थापना करणे.
– प्रतिजैविकांच्या वापरावर कडक नियंत्रण ठेवण्यासाठी कायदेशीर नियमावली तयार करणे.
५. निष्कर्ष:
– ‘वन हेल्थ’ हा केवळ भविष्यातील महामारी रोखण्याचा तात्पुरता उपाय नसून तो शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs) साध्य करण्यासाठीचा आणि देशाच्या सर्वांगीण कल्याणाचा शाश्वत मार्ग आहे, असा सकारात्मक शेवट करावा.
हा अभ्यास आराखडा IAS EasyWay च्या दैनिक चालू घडामोडी उपक्रमाचा एक भाग आहे.