चालू घडामोडी विश्लेषण: ‘वन हेल्थ’ दृष्टिकोन आणि झुनोटिक आजार (One Health Approach & Zoonotic Diseases)
दिनांक: ०७ जुलै २०२६ | विषय: सार्वजनिक आरोग्य, पर्यावरण, शासनव्यवस्था आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान | लक्ष्य: UPSC / MPSC नागरी सेवा परीक्षा
१. प्रस्तावना आणि चालू घडामोडींचा संदर्भ (Introduction & Current Context)
जुलै २०२६ मध्ये, जागतिक आरोग्य संघटना (WHO), अन्न व कृषी संघटना (FAO), जागतिक प्राणी आरोग्य संघटना (WOAH) आणि संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम (UNEP) या चातुर्पक्षीय युतीने (Quadripartite Alliance) ‘वन हेल्थ जॉइंट प्लॅन ऑफ ॲक्शन’ (One Health Joint Plan of Action – OHJPA) च्या अंमलबजावणीचा नवीन जागतिक प्रगती अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अहवालात हवामान बदल, झपाट्याने होणारी जंगलतोड आणि अनियंत्रित शहरीकरण यांमुळे मानव, प्राणी आणि पर्यावरण यांच्यातील नैसर्गिक संतुलन बिघडत असून नवनवीन संसर्गजन्य झुनोटिक आजारांचा (Zoonotic Diseases) संसर्ग मानवात पसरण्याचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढल्याचा तीव्र इशारा देण्यात आला आहे.
भारताच्या संदर्भात, भारत सरकारने आपल्या ‘राष्ट्रीय वन हेल्थ मिशन’ (National One Health Mission – NOHM) अंतर्गत पशू आरोग्य, मानवी सार्वजनिक आरोग्य आणि वन्यजीव संनिरीक्षण (Wildlife Disease Surveillance) यांना एकाच डिजिटल मंचावर जोडण्यासाठी ‘एकात्मिक रोग संनिरीक्षण प्रणाली’ (Integrated Disease Surveillance Programme – IDSP 2.0) अधिक मजबूत करण्याचा निर्णय घेतला आहे. निपाह विषाणू (Nipah Virus), एव्हियन इन्फ्लूएंझा (H5N1), केएफडी (Kyasanur Forest Disease / मर्कट ज्वर) आणि मंकीपॉक्स यांसारख्या आजारांच्या वाढत्या प्रादुर्भावामुळे ‘वन हेल्थ’ हा केवळ आरोग्य क्षेत्राचा विषय न राहता राष्ट्रीय जैविक सुरक्षा (Biological Security) आणि आर्थिक स्थिरतेचा मुख्य आधार बनला आहे.
२. अभ्यासक्रम सुसंगतता (Syllabus Relevance)
UPSC / MPSC मुख्य परीक्षा अभ्यासक्रम:
- सामान्य अध्ययन कागद २ (GS Paper II – Governance & Public Health): केंद्र व राज्यांची सार्वजनिक आरोग्य धोरणे, सामाजिक क्षेत्राचे व्यवस्थापन, प्रशासकीय समन्वय आणि संस्थात्मक चौकट.
- सामान्य अध्ययन कागद ३ (GS Paper III – Environment, S&T & Disaster Management):
- पर्यावरण आणि जैवविविधता र्हास, अधिवास नष्ट होणे आणि त्याचा आरोग्यावरील परिणाम.
- विज्ञान आणि तंत्रज्ञान: जैवतंत्रज्ञान, साथरोगशास्त्र (Epidemiology) आणि सूक्ष्मजीवविरोधी रोधकता (Antimicrobial Resistance – AMR).
- आपत्ती व्यवस्थापन: जैविक आपत्ती (Biological Disasters) आणि महासाथीचे (Pandemic) व्यवस्थापन व सज्जता.
३. प्रमुख ठळक मुद्दे, युक्तिवाद आणि रचनात्मक आव्हाने (Key Highlights & Structural Issues)
अ. ‘वन हेल्थ’ संकल्पनेची आवश्यकता:
मानवी आरोग्य हे स्वतंत्र नसून ते प्राणी (पालतू व वन्यजीव) आणि पर्यावरणाच्या आरोग्याशी थेट जोडलेले आहे. जागतिक आकडेवारीनुसार:
- मानवात आढळणाऱ्या एकूण संसर्गजन्य रोगांपैकी सुमारे ६०% आजार हे झुनोटिक स्वरूपाचे (प्राण्यांपासून मानवात पसरणारे) आहेत.
- मानवात नव्याने उद्भवणाऱ्या (Emerging Infectious Diseases – EIDs) रोगांपैकी ७५% हून अधिक रोगांचा उगम वन्यजीव किंवा प्राण्यांमध्ये असतो.
- दरवर्षी जगात झुनोटिक आजारांमुळे लाखो लोकांचा मृत्यू होतो आणि अब्जावधी रुपयांचे आर्थिक नुकसान होते.
ब. वाढत्या धोक्याची प्रमुख कारणे:
- पर्यावरणीय हानी व अधिवास विनाश: जंगलांची अनियंत्रित तोड आणि खाणकामामुळे वन्यजीव मानवी वस्त्यांच्या जवळ येत आहेत, ज्यामुळे विषाणूंचे प्राण्यांमधून मानवात संक्रमण (Spillover Effect) होत आहे.
- तीव्र पशू संवर्धन व दुग्ध व्यवसाय: व्यापारी तत्त्वावरील पशूपालनात प्राण्यांची दाटीवाटी आणि अस्वच्छता यांमुळे रोगांचा प्रसार वेगाने होतो.
- अँटीमायक्रोबियल रेझिस्टन्स (AMR – सूक्ष्मजीवविरोधी रोधकता): पशूसंवर्धनात वाढीसाठी व उपचारासाठी प्रतिजैविकांचा (Antibiotics) अतिवापर झाल्यामुळे ‘सुपरबग्स’ निर्माण होत आहेत, जे मानवी आरोग्यासाठी अत्यंत घातक आहेत.
क. भारतातील अंतर्निहित रचनात्मक आव्हाने (Structural Issues):
- विभागीय पृथक्कता (Siloed Approach): आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय, पशुसंवर्धन व दुग्धविकास मंत्रालय आणि पर्यावरण, वने व हवामान बदल मंत्रालय यांच्यात परस्पर माहितीची देवाणघेवाण (Data Sharing) आणि संयुक्त कृतीचा अभाव दिसून येतो.
- पशू आरोग्यासाठी अपुरी पायाभूत सुविधा: देशात मानवी आरोग्याच्या तुलनेत पशुवैद्यकीय आरोग्य यंत्रणा आणि प्रयोगशाळांचे जाळे अत्यंत कमकुवत आहे. ग्रामीण व दुर्गम भागात वन्यजीव आजार संनिरीक्षणाची (Wildlife Disease Surveillance) प्रभावी यंत्रणा नाही.
- संशोधन व डेटा एकत्रीकरणाची कमतरता: मानव, पशू आणि पर्यावरण या तिन्ही क्षेत्रांतील डेटा एकाच मंचावर रिअल-टाईम विश्लेषणासाठी उपलब्ध नसणे हे मोठे आव्हान आहे.
- स्थानिक पातळीवर जागरूकतेचा अभाव: पशुपालक, शेतकरी आणि जंगल परिसरात राहणाऱ्या समुदायांमध्ये झुनोटिक रोगांची लक्षणे आणि सुरक्षिततेच्या उपायांबद्दल पुरेशी माहिती नसते.
४. संकल्पनात्मक व घटनात्मक विश्लेषण (Detailed Analysis of Key Terms & Constitutional Aspects)
अ. ‘वन हेल्थ’ (One Health) ची व्याख्या:
‘वन हेल्थ हाय-लेव्हल एक्सपर्ट पॅनेल’ (OHHLEP) नुसार, “वन हेल्थ ही एक एकीकृत, संवर्धित आणि सर्वसमावेशक कार्यपद्धती आहे, ज्याचा उद्देश मानव, प्राणी आणि परिसंस्थेच्या आरोग्यास शाश्वतपणे संतुलित करणे व अनुकूल बनवणे हा आहे.”
ब. झुनोटिक आजार (Zoonotic Diseases) म्हणजे काय?
जे संसर्गजन्य रोग जीवाणू (Bacteria), विषाणू (Viruses), बुरशी (Fungi) किंवा परजीवी (Parasites) द्वारे पाळीव किंवा वन्य प्राण्यांमधून (कशेरुकी प्राणी / Vertebrates) थेट संपर्कातून, दूषित अन्नातून, पाण्यातून किंवा कीटकांच्या (Vectors) माध्यमातून मानवात पसरतात, त्यांना झुनोटिक आजार म्हणतात. उदा. रेबीज, निपाह, लेप्टोस्पायरोसिस, एन्थ्रॅक्स, एव्हियन इन्फ्लूएंझा (H5N1), केएफडी आणि कोविड-१९.
क. घटनात्मक तरतुदी (Constitutional Provisions in India):
भारतीय संविधानात थेट ‘वन हेल्थ’ या शब्दाचा उल्लेख नसला तरी विविध कलमे आणि सूची याद्वारे या संकल्पनेचा घटनात्मक पाया मजबूत होतो:
- कलम ४७ (Article 47 – राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे): लोकांचे पोषणमान व राहणीमान उंचावणे आणि सार्वजनिक आरोग्य सुधारणे हे राज्याचे प्राथमिक कर्तव्य घोषित करते.
- कलम ४८अ (Article 48A): पर्यावरणाचे रक्षण व संवर्धन करणे आणि देशातील जंगले व वन्यजीवांचे रक्षण करणे हे राज्यासाठी बंधनकारक करते.
- कलम ५१अ(ग) [Article 51A(g) – मूलभूत कर्तव्ये]: वने, तलाव, नद्या व वन्यजीव यांसह नैसर्गिक पर्यावरणाचे रक्षण व संवर्धन करणे आणि सर्व जिवंत प्राण्यांबद्दल दयाबुद्धी बाळगणे हे प्रत्येक भारतीय नागरिकाचे कर्तव्य आहे.
- सातवी सूची (Seventh Schedule – विषय विभागणी):
- राज्य सूची (List II – Entry 6): सार्वजनिक आरोग्य आणि स्वच्छता.
- राज्य सूची (List II – Entry 15): पशू आरोग्य, रोग प्रतिबंध आणि पशुवैद्यकीय सेवा.
- समवर्ती सूची (List III – Entry 17B): वन्यजीव व पक्षांचे संरक्षण.
- समवर्ती सूची (List III – Entry 29): मानव, प्राणी किंवा वनस्पतींवर परिणाम करणाऱ्या संसर्गजन्य किंवा संसर्गजन्य रोगांचा एक राज्यातून दुसऱ्या राज्यात प्रसार रोखणे.
घटनात्मक निष्कर्ष: सार्वजनिक आरोग्य राज्य सूचीत असले तरी संसर्गजन्य रोगांचे प्रतिबंध समवर्ती सूचीत असल्याने केंद्र आणि राज्य सरकारांनी ‘वन हेल्थ’ धोरणाच्या अंमलबजावणीसाठी सहकार्यात्मक संघराज्यवाद (Cooperative Federalism) तत्त्वाचा अवलंब करणे आवश्यक आहे.
ड. संस्थात्मक चौकट (Institutional Framework in India):
- राष्ट्रीय वन हेल्थ मिशन (National One Health Mission – NOHM): भारत सरकारच्या मुख्य वैज्ञानिक सल्लागार (PSA) कार्यालयाच्या नेतृत्वाखाली हे मिशन कार्यरत आहे. यामध्ये भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद (ICMR), भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR), राष्ट्रीय रोग नियंत्रण केंद्र (NCDC) आणि पर्यावरण मंत्रालय एकत्र येऊन काम करतात.
- नॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर वन हेल्थ (NIOH), नागपूर: पशू, मानव आणि पर्यावरणीय संसर्गजन्य रोगांच्या एकात्मिक संशोधनासाठी नागपूर येथे या अत्याधुनिक संस्थेची स्थापना करण्यात आली आहे.
५. झुनोटिक, पर्यावरणीय आणि आर्थिक संबंध (Zoonotic, Environmental & Economic Connection)
अ. आरोग्य-पर्यावरण-अर्थव्यवस्था त्रिकोण (Health-Environment-Economy Nexus):
जैवविविधतेचा र्हास आणि हवामान बदल हे केवळ पर्यावरणाचे नुकसान करत नाहीत, तर ते थेट महासाथींना आमंत्रण देतात. नैसर्गिक परिसंस्था (Ecosystems) जेव्हा निरोगी असतात, तेव्हा त्या विषाणूंचा संसर्ग रोखण्यासाठी ‘बफर’ (Buffer Zone) म्हणून काम करतात. मानवी अतिक्रमणामुळे हा बफर नष्ट होतो आणि झुनोटिक स्पिलओव्हर घडून येतो.
ब. आर्थिक परिमाण (Economic Impact Analysis):
- महासाथींचा प्रचंड आर्थिक फटका: जागतिक बँकेच्या अंदाजानुसार, कोविड-१९ महासाथीमुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेला १३ ट्रिलियन डॉलरपेक्षा जास्त नुकसान सहन करावे लागले.
- कृषी व पशुपालन क्षेत्राची हानी: एव्हियन फ्लू किंवा फूट अँड माउथ डिसीज (FMD) यांसारख्या आजारांमुळे कोट्यवधी पशू-पक्षी मारावे लागतात, ज्यामुळे लहान शेतकरी आणि पशुपालकांचे आजीविकेचे साधन नष्ट होते.
- प्रतिबंधात्मक गुंतवणुकीचा फायदा (Cost of Prevention vs. Cure): ‘वन हेल्थ’ संनिरीक्षण यंत्रणेत जागतिक स्तरावर वार्षिक सुमारे १० ते १५ अब्ज डॉलरची गुंतवणूक केल्यास, भविष्यात येणाऱ्या ट्रिलियन डॉलरच्या महासाथी टाळता येऊ शकतात. त्यामुळे वन हेल्थ ही केवळ आरोग्याची गरज नसून एक उच्च-परतावा देणारी आर्थिक गुंतवणूक (High-Return Economic Investment) आहे.
६. सराव पूर्व परीक्षा प्रश्न (Practice Prelims MCQ)
प्रश्न: ‘वन हेल्थ’ (One Health) दृष्टिकोन आणि झुनोटिक आजारांच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
- मानवामध्ये नव्याने उद्भवणाऱ्या (Emerging Infectious Diseases) संसर्गजन्य आजारांपैकी ७५% हून अधिक आजारांचा उगम प्राण्यांमध्ये असतो.
- भारतीय संविधानाच्या सातव्या सूचीनुसार, मानव किंवा प्राण्यांवरील संसर्गजन्य रोगांचा प्रसार रोखणे हा विषय केवळ ‘राज्य सूची’ अंतर्गत येतो.
- ‘वन हेल्थ जॉइंट प्लॅन ऑफ ॲक्शन’ (OHJPA) हा WHO, FAO, WOAH आणि UNEP या चातुर्पक्षीय (Quadripartite) संघटनांचा संयुक्त उपक्रम आहे.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
(A) केवळ १ आणि २
(B) केवळ २ आणि ३
(C) केवळ १ आणि ३
(D) १, २ आणि ३
उत्तर: (C) केवल १ आणि ३
स्पष्टीकरण:
– विधान १ बरोबर आहे: मानवात नव्याने उद्भवणाऱ्या रोगांपैकी सुमारे ७५% रोग झुनोटिक स्वरूपाचे असतात.
– विधान २ चुकीचे आहे: भारतीय संविधानाच्या सातव्या सूचीतील **समवर्ती सूची (List III – Entry 29)** अंतर्गत मानव, प्राणी किंवा वनस्पतींवरील संसर्गजन्य रोगांचा प्रसार रोखण्याचा विषय येतो. त्यामुळे केंद्र व राज्य दोन्ही यावर कायदे करू शकतात. हा विषय केवळ राज्य सूचीत नाही.
– विधान ३ बरोबर आहे: वन हेल्थ जॉइंट प्लॅन ऑफ ॲक्शन (OHJPA) हा जागतिक आरोग्य संघटना (WHO), अन्न व कृषी संघटना (FAO), जागतिक प्राणी आरोग्य संघटना (WOAH) आणि संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम (UNEP) या चार संस्थांचा (Quadripartite) एकत्रित पुढाकार आहे.
७. सराव मुख्य परीक्षा प्रश्न आणि मॉडेल उत्तर चौकट (Practice Mains Question & Model Answer Framework)
मुख्य परीक्षा प्रश्न:
“भविष्यातील महासाथी रोखण्यासाठी आणि राष्ट्रीय आरोग्य सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी पारंपरिक मानवी आरोग्य-केंद्रित धोरणांपेक्षा ‘वन हेल्थ’ (One Health) दृष्टिकोन कसा अधिक प्रभावी ठरतो? भारतातील या धोरणाच्या अंमलबजावणीतील आव्हाने आणि उपायांचे सविस्तर विश्लेषण करा.” (२५० शब्द, १५ गुण)
मॉडेल उत्तर चौकट (Model Answer Framework):
१. प्रस्तावना (Introduction):
- ‘वन हेल्थ’ संकल्पनेची व्याख्या लिहा (मानव, प्राणी आणि पर्यावरणाचा परस्परसंबंध).
- जुलै २०२६ मधील चातुर्पक्षीय अहवाल किंवा भारतातील ‘राष्ट्रीय वन हेल्थ मिशन’ (NOHM) चा उल्लेख करून उत्तराची सुरुवात करा.
२. मुख्य भाग – १: पारंपरिक धोरणांपेक्षा ‘वन हेल्थ’चे श्रेष्ठत्व (Why One Health is Superior):
- प्रतिबंधात्मक दृष्टिकोन (Preventive vs Reactive): पारंपरिक आरोग्य यंत्रणा आजार मानवात पसरल्यानंतर उपचारावर भर देते, तर वन हेल्थ प्राण्यांमधील विषाणू मानवात येण्यापूर्वीच (Spillover Stage) संनिरीक्षण करून रोखते.
- AMR वर नियंत्रण: पशूसंवर्धनातील प्रतिजैविकांचा वापर नियंत्रित करून सूक्ष्मजीवविरोधी रोधकतेला अटकाव.
- पर्यावरणीय स्थैर्य: जंगलतोड व जैवविविधतेचा र्हास रोखून रोगांचे नैसर्गिक स्त्रोत नियंत्रित करणे.
- आर्थिक बचत: उपचारांवरील ट्रिलियन डॉलर्सचा खर्च आणि महासाथींमुळे होणारी आर्थिक मंदी टाळणे.
३. मुख्य भाग – २: भारतातील अंमलबजावणीतील आव्हाने (Challenges in India):
- विभागीय पृथक्कता (Inter-ministerial Silos): आरोग्य, पशुसंवर्धन आणि पर्यावरण मंत्रालयांमध्ये संस्थात्मक समन्वयाची कमतरता.
- डेटा एकत्रीकरणाचा अभाव: मानव, वन्यजीव व पशुवैद्यकीय सर्व्हेलन्स डेटा एकाच मंचावर उपलब्ध नसणे.
- पशुवैद्यकीय पायाभूत सुविधांची तूट: ग्रामीण भागात प्रशिक्षित पशुवैद्यकीय डॉक्टर आणि निदानासाठी लॅबचा अभाव.
- कायदेविषयक आणि घटनात्मक अस्पष्टता: सार्वजनिक आरोग्य राज्य सूचीत असल्याने सर्व राज्यांमध्ये एकसमान अंमलबजावणीतील अडचणी.
४. मुख्य भाग – ३: पुढील मार्ग / उपाययोजना (Way Forward):
- वैधानिक पाठबळ (Legal Framework): ‘राष्ट्रीय वन हेल्थ मिशन’ला वैधानिक दर्जा देऊन एक मध्यवर्ती समन्वय प्राधिकरण (Central Coordinating Authority) स्थापन करणे.
- डिजिटल एकत्रीकरण (Integrated Digital Surveillance): IDSP प्रणालीत पशू व वन्यजीव डेटाचे सक्तीने एकत्रीकरण करणे.
- एकत्रित संशोधन व निधी (Joint R&D Funding): ICMR, ICAR आणि NCDC साठी एकत्रित संशोधन निधीची तरतूद.
- समुदाय सहभाग (Community Engagement): शेतकरी, पशुपालक आणि वन कर्मचाऱ्यांना झुनोटिक आजारांचे लवकर निदान करण्यासाठी प्रशिक्षित करणे.
५. निष्कर्ष (Conclusion):
- शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDG 3 – उत्तम आरोग्य आणि SDG 15 – जमिनीवरील जीवन) साध्य करण्यासाठी वन हेल्थ अनिवार्य आहे.
- “आरोग्य ही केवळ मानवाची गरज नसून संपूर्ण परिसंस्थेचे संतुलन आहे” या विचाराने भारताने जागतिक स्तरावर ‘वन हेल्थ’चे नेतृत्व केले पाहिजे, असा सकारात्मक निष्कर्ष काढावा.