National Income, Growth and Development – संपूर्ण मास्टर मार्गदर्शक UPSC आणि MPSC (Marathi)

भारतीय अर्थव्यवस्था: राष्ट्रीय उत्पन्न, वृद्धी आणि विकास

राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income) आणि आर्थिक वृद्धी व विकास (Economic Growth and Development) या संकल्पना समजून घेणे UPSC आणि MPSC परीक्षांसाठी मूलभूत आहे. अर्थव्यवस्थेची कामगिरी आणि राहणीमानाचे विश्लेषण करण्याचा हा पाया आहे.

१. आर्थिक वृद्धी वि. आर्थिक विकास (Economic Growth vs. Economic Development)

• आर्थिक वृद्धी (Economic Growth): एका ठराविक काळात अर्थव्यवस्थेतील वस्तू आणि सेवांच्या उत्पादनातील संख्यात्मक (Quantitative) वाढ. ही ‘वास्तविक जीडीपी’ (Real GDP) सारख्या निर्देशकांद्वारे मोजली जाते. ही एक संकुचित संकल्पना आहे.
• आर्थिक विकास (Economic Development): ही एक व्यापक संकल्पना आहे ज्यामध्ये संख्यात्मक आणि गुणात्मक (Qualitative) अशा दोन्ही बदलांचा समावेश होतो. यात आर्थिक वृद्धीसोबतच आरोग्य, शिक्षण, राहणीमानात सुधारणा आणि गरिबी, विषमता व बेरोजगारीमधील घट यांचा समावेश होतो.
• “विकासासाठी वृद्धी आवश्यक आहे, परंतु ती पुरेशी नाही.” (Growth is necessary but not sufficient for development.)

२. राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या संकल्पना

राष्ट्रीय उत्पन्न म्हणजे एका वर्षात देशाच्या सामान्य रहिवाशांनी उत्पादित केलेल्या सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांचे एकूण मूल्य.

स्थूल देशांतर्गत उत्पादन (Gross Domestic Product – GDP)

• एका आर्थिक वर्षात देशाच्या भौगोलिक सीमेत (Domestic territory) उत्पादित सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांचे एकूण बाजार मूल्य.
• यात देशांतर्गत नागरिक आणि परदेशी व्यक्तींनी केलेल्या उत्पादनाचा समावेश होतो. परंतु, देशातील नागरिकांनी परदेशात कमावलेल्या उत्पन्नाचा यात समावेश होत नाही.

स्थूल राष्ट्रीय उत्पादन (Gross National Product – GNP)

• देशाच्या सामान्य रहिवाशांनी (Normal residents) उत्पादित केलेल्या सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांचे एकूण बाजार मूल्य, मग ते जगात कुठेही असोत.
• GNP = GDP + परदेशातून मिळणारे निव्वळ घटक उत्पन्न (Net Factor Income from Abroad – NFIA)

निव्वळ देशांतर्गत उत्पादन (NDP) आणि निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन (NNP)

• NDP = GDP – घसारा (Depreciation) (भांडवली मालमत्तेची झीज).
• NNP = GNP – घसारा.
• राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income – NI) म्हणजे तांत्रिकदृष्ट्या घटक खर्चानुसार मोजलेले NNP (NNP at Factor Cost – NNPfc).

घटक खर्च (Factor Cost) वि. बाजारभाव (Market Price)

• घटक खर्च (Factor Cost – FC): उत्पादकांना येणारा प्रत्यक्ष खर्च (खंड, मजुरी, व्याज, नफा).
• बाजारभाव (Market Price – MP): ग्राहक बाजारात जी किंमत मोजतात ती.
• Market Price = Factor Cost + अप्रत्यक्ष कर (Indirect Taxes) – सबसिडी/अनुदाने (Subsidies).

नाममात्र (Nominal) वि. वास्तविक (Real) GDP

• Nominal GDP: चालू वर्षाच्या किमतींवर मोजलेले वस्तू आणि सेवांचे मूल्य. उत्पादन वाढले नसतानाही केवळ महागाईमुळे यात वाढ दिसू शकते.
• Real GDP: स्थिर किमतींवर (Base year prices) मोजलेले मूल्य. हे अर्थव्यवस्थेची खरी वाढ दर्शवते.
• GDP Deflator: Nominal GDP आणि Real GDP चे गुणोत्तर. हे महागाई मोजण्याचे एक व्यापक साधन आहे.

३. भारतातील राष्ट्रीय उत्पन्नाचे मोजमाप

भारतात, सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या (MoSPI) अंतर्गत असलेले ‘राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय’ (NSO) राष्ट्रीय उत्पन्नाचा अंदाज वर्तवते.

• आधारभूत वर्ष (Base Year): सध्या GDP मोजण्यासाठी २०११-१२ हे आधारभूत वर्ष मानले जाते.
• पद्धती: भारत उत्पादन पद्धत (Value Added Method) आणि उत्पन्न पद्धत (Income Method) यांच्या संयोजनाचा वापर करतो. क्रॉस-चेकिंगसाठी खर्च पद्धतीचाही (Expenditure Method) वापर केला जातो.

४. मानव विकास निर्देशांक (Human Development Index – HDI)

महबूब उल हक यांनी विकसित केलेला HDI, संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाद्वारे (UNDP) दरवर्षी प्रकाशित केला जातो.

• हा मानवी विकासाच्या तीन मूलभूत आयामांची सरासरी प्रगती मोजतो:
  1. दीर्घ आणि निरोगी जीवन: जन्माच्या वेळचे आयुर्मान (Life Expectancy at birth) द्वारे मोजले जाते.
  2. ज्ञान: शाळेतील अपेक्षित वर्षे (Expected years of schooling) आणि शाळेतील सरासरी वर्षे (Mean years of schooling) द्वारे मोजले जाते.
  3. चांगले राहणीमान: दरडोई स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्न (GNI per capita – PPP $) द्वारे मोजले जाते.

निष्कर्ष

GDP, GNP आणि वृद्धी व विकास यांच्यातील फरक समजून घेणे केवळ पूर्व परीक्षेसाठीच नव्हे, तर मुख्य परीक्षेत भारताची आर्थिक प्रगती आणि धोरण निर्मिती यावरील विश्लेषणात्मक प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी आवश्यक आहे.