बातमीत का आहे?
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी जुलै १०, २०२६ रोजी आपल्या तीन देशांच्या दौऱ्याचा एक भाग म्हणून इंडोनेशियातील योग्यकर्ता येथील प्रम्बानन मंदिर संकुल ला भेट दिली. या भेटीमुळे भारत-इंडोनेशिया सांस्कृतिक संबंध, आग्नेय आशियातील हिंदू धर्माचा प्रसार, आणि इंडोनेशियाच्या पंचशील (Pancasila) या संवैधानिक तत्त्वज्ञानाखालील धार्मिक बहुलवाद पुन्हा चर्चेत आले आहेत. MPSC व UPSC अभ्यासकांसाठी हे घटक GS पेपर I (कला व संस्कृती) आणि GS पेपर II (आंतरराष्ट्रीय संबंध) साठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
UPSC/MPSC अभ्यासक्रम मॅपिंग
- GS पेपर I — कला व संस्कृती: उपखंडाबाहेर भारतीय संस्कृतीचा प्रसार; आग्नेय आशियाचे भारतीयीकरण; UNESCO जागतिक वारसा स्थळे.
- GS पेपर I — प्राचीन इतिहास: सागरी व्यापार मार्ग; भारतीय राज्यांचा आग्नेय आशियावरील प्रभाव.
- GS पेपर II — आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत-इंडोनेशिया द्विपक्षीय संबंध; ASEAN; सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी; अॅक्ट ईस्ट धोरण.
प्रम्बानन मंदिर: प्रमुख तथ्ये
- स्थान: योग्यकर्ता, जावा बेट, इंडोनेशिया.
- बांधणी: इ.स. ९व्या शतकात (सुमारे ८५० CE), मातारम राज्याच्या राजा राकाई पिकातान यांच्या कारकिर्दीत.
- समर्पण: हिंदू त्रिमूर्तींना — ब्रह्मा (निर्माता), विष्णू (रक्षणकर्ता), आणि शिव (संहारक). मुख्य शिव मंदिर ४७ मीटर उंच आहे.
- UNESCO दर्जा: १९९१ मध्ये जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंद.
- वास्तुकला: उत्तर भारतीय नागर शैलीतील शिखर रचना; जावाच्या हिंदू-बौद्ध कला परंपरेचे प्रतिनिधित्व.
- रामायण बॅले: येथे ‘सेंद्रताई रामायण’ हा प्रसिद्ध नृत्य-नाट्य प्रकार सादर होतो — भारतीय सांस्कृतिक सातत्याचे जिवंत प्रतीक.
- जवळील स्थळ: बोरोबुदुर (९व्या शतकातील बौद्ध स्तूप) — UNESCO जागतिक वारसा स्थळ — सुमारे ४० किमी दूर आहे.
आग्नेय आशियात हिंदू धर्माचा प्रसार: भारतीयीकरण
प्रसाराची प्रक्रिया
आग्नेय आशियात हिंदू धर्म (व बौद्ध धर्म) याचा प्रसार भारतीयीकरण किंवा संस्कृतीकरण म्हणून ओळखला जातो. हा प्रसार मुख्यतः खालील माध्यमांतून झाला:
- सागरी व्यापार: इ.स.च्या पहिल्या शतकापासून भारतीय व्यापारी इंडोनेशिया, मलय द्वीपकल्प येथे गेले.
- ब्राह्मण सल्लागार: स्थानिक राजांनी संस्कृत-आधारित उपाध्या (वर्मन, देव राज) व विधींद्वारे राजसत्ता वैध करण्यासाठी भारतीय ब्राह्मणांना आमंत्रित केले.
- स्थलांतरित समुदाय: भारतीय व्यापाऱ्यांनी स्थानिक लोकांशी विवाह केला, ज्यामुळे संमिश्र संस्कृती उदयास आली.
प्रमुख प्रभावित राज्ये
- फुनान (१ले-६वे शतक CE): सध्याचे कंबोडिया/व्हिएतनाम — सुरुवातीच्या भारतीयीकृत राज्यांपैकी एक.
- श्रीविजय (७वे-१३वे शतक CE): सुमात्रा केंद्रित सागरी साम्राज्य.
- खमेर साम्राज्य (९वे-१५वे शतक CE): जगातील सर्वात मोठे हिंदू मंदिर संकुल — अंगकोर वाट (कंबोडिया) — उभारले.
- माजापहित साम्राज्य (१३वे-१६वे शतक CE): जावाचे शेवटचे महान हिंदू राज्य.
आजच्या इंडोनेशियातील हिंदू धर्म
- इंडोनेशिया जगातील सर्वात मोठा मुस्लिम-बहुसंख्यांक देश आहे, तरीही हिंदू धर्म मुख्यतः बाली बेटावर सक्रिय आहे (सुमारे ८३% हिंदू).
- गरुड हे इंडोनेशियाचे राष्ट्रीय चिन्ह आहे — हिंदू सांस्कृतिक प्रभावाचा पुरावा.
- रामायण व महाभारताचे वायांग कुलित (छाया बाहुली) प्रदर्शन संपूर्ण इंडोनेशियात होते.
इंडोनेशियाचे पंचशील आणि धार्मिक बहुलवाद
पंचशील म्हणजे काय?
इंडोनेशियाचे पंचशील (संस्कृत: पाच तत्त्वे) हे राज्याचे मूलभूत तत्त्वज्ञान आहे, ज्याची घोषणा सुकर्नो यांनी जून १, १९४५ रोजी केली:
- केतुहानान यांग महा एसा — एकमेव ईश्वरावर विश्वास (एकेश्वरवाद)
- केमानुसियान — न्यायी व सभ्य मानवता
- पेर्साटुआन इंडोनेशिया — इंडोनेशियाची एकता
- केरक्यतान — प्रज्ञेने मार्गदर्शित लोकशाही
- केआदिलान सोशल — सर्व इंडोनेशियन नागरिकांसाठी सामाजिक न्याय
हिंदू धर्म आणि केतुहानन
पंचशीलचे पहिले तत्त्व — केतुहानन — एकेश्वरवाद अनिवार्य करते. हे हिंदू धर्माच्या परंपरागत बहुदेवतावादी स्वरूपाशी विसंगत वाटते. मात्र, इंडोनेशियन हिंदूंनी ब्रह्म या एकमेव सर्वोच्च तत्त्वाद्वारे आपल्या धर्माचे एकेश्वरवादी पुनर्व्याख्यान केले. हे धर्म आणि राज्यसंविधानाच्या सामंजस्याचे एक अनन्यसाधारण उदाहरण आहे.
भारत-इंडोनेशिया सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी
- भारत व इंडोनेशिया यांचे २,०००+ वर्षांचे सांस्कृतिक संबंध आहेत.
- बहासा इंडोनेशियामध्ये संस्कृत शब्दांचा मोठ्या प्रमाणात समावेश आहे (उदा. भाषा, राजा, देवता, कर्म, योग).
- २०१८ मध्ये दोन्ही देशांनी व्यापक धोरणात्मक भागीदारी (Comprehensive Strategic Partnership) प्रस्थापित केली.
- भारताच्या अॅक्ट ईस्ट धोरणात इंडोनेशिया एक प्रमुख भागीदार आहे.
- ICCR द्वारे रामायण महोत्सव, योग कार्यक्रम, संस्कृत अभ्यास उपक्रम सुरू आहेत.
- मोदींची प्रम्बानन भेट म्हणजे सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरीचे एक शक्तिशाली प्रतीक आहे.
सराव प्रश्न (MCQ)
प्रश्न: प्रम्बानन मंदिर संकुलाबद्दल खालीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
- हे मंदिर योग्यकर्ता, जावा येथे आहे.
- हे UNESCO जागतिक वारसा स्थळ आहे.
- मुख्य मंदिर शिवाला समर्पित आहे.
- हे बौद्ध धर्माला समर्पित आहे.
उत्तर: (b) फक्त 1, 2 आणि 3
स्पष्टीकरण: हे मंदिर योग्यकर्ता, जावा येथे आहे (बाली नाही); ते हिंदू धर्माशी संबंधित आहे (बौद्ध नाही); UNESCO दर्जा १९९१ मध्ये मिळाला; मुख्य मंदिर शिवाला समर्पित आहे.
मुख्य परीक्षा मॉडेल प्रश्न
“प्रम्बानन मंदिराला पंतप्रधानांची भेट ही केवळ राजनैतिक कृती नसून भारताच्या सांस्कृतिक मृदू शक्तीचा वापर आहे. भारत-इंडोनेशिया सांस्कृतिक संबंध आणि अॅक्ट ईस्ट धोरणातील त्यांचे महत्त्व विश्लेषित करा.” (GS पेपर II, २५० शब्द)
- प्रस्तावना: भारतीयीकरणाचा इतिहास; प्रम्बानन प्रतीक म्हणून.
- मुख्य भाग: सागरी व्यापार; संस्कृत प्रभाव; समकालीन भागीदारी; ASEAN.
- निष्कर्ष: इंडो-पॅसिफिकमधील सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी.