प्रम्बानन मंदिर आणि इंडोनेशियातील हिंदू धर्म (जुलै 10, 2026) – चालू घडामोडी

बातमीत का आहे?

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी १० जुलै २०२६ रोजी आपल्या तीन देशांच्या दौऱ्यादरम्यान इंडोनेशियातील योग्यकर्ता येथील प्रसिद्ध प्रम्बानन मंदिर संकुलाला भेट दिली. या भेटीने नक्की काय साध्य केले? यामुळे भारत आणि इंडोनेशियामधील शतकानुशतकांचे सांस्कृतिक संबंध पुन्हा एकदा प्रकाशझोतात आले आहेत. आग्नेय आशियामध्ये हिंदू धर्माचा प्रसार कसा झाला आणि इंडोनेशियाने आपल्या ‘पंचशील’ (Pancasila) या घटनात्मक तत्त्वांतर्गत धार्मिक विविधतेला कसे जपले आहे, या चर्चा आता नव्याने सुरू झाल्या आहेत. तुम्ही जर UPSC किंवा MPSC परीक्षेची तयारी करत असाल, तर मुख्य परीक्षेतील GS पेपर I (कला आणि संस्कृती) आणि GS पेपर II (आंतरराष्ट्रीय संबंध) या विषयांच्या दृष्टीने हा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे.

UPSC/MPSC अभ्यासक्रम मॅपिंग

तुम्हाला अभ्यासाचे अचूक नियोजन करता यावे म्हणून या चालू घडामोडीच्या विषयाची अभ्यासक्रमाशी जोडणी खालीलप्रमाणे केली आहे:

• GS पेपर I — कला व संस्कृती: भारतीय उपखंडाबाहेर भारतीय संस्कृतीचा झालेला प्रसार; आग्नेय आशियाचे भारतीयीकरण; युनेस्को (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळे.
• GS पेपर I — प्राचीन इतिहास: प्राचीन सागरी व्यापार मार्ग; आग्नेय आशियावरील भारतीय राजवटींचा ऐतिहासिक प्रभाव.
• GS पेपर II — आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत-इंडोनेशिया द्विपक्षीय संबंध; आसियान (ASEAN) संघटना; सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी; भारताचे ‘अॅक्ट ईस्ट’ धोरण.

प्रम्बानन मंदिर: प्रमुख तथ्ये

तुमच्या पूर्वपरीक्षेच्या (Prelims) दृष्टीने खालील प्रमुख तथ्ये तुम्ही व्यवस्थित लक्षात ठेवली पाहिजेत:

• स्थान: हे प्रसिद्ध मंदिर इंडोनेशियातील जावा बेटावर असणाऱ्या योग्यकर्ता (Yogyakarta) येथे आहे.
• बांधणी: मातारम राज्याचा राजा राकाई पिकातान याने इ.स. ९ व्या शतकात (सुमारे ८५० CE) हे भव्य मंदिर बांधले.
• समर्पण: हिंदू धर्मातील त्रिमूर्तींना, म्हणजेच ब्रह्मा (निर्माता), विष्णू (रक्षणकर्ता) आणि शिव (संहारक). येथील मुख्य शिव मंदिर ४७ मीटर उंच असून ते संपूर्ण वास्तूचे मुख्य आकर्षण आहे.
• UNESCO दर्जा: युनेस्कोने १९९१ मध्ये या मंदिराला अधिकृतपणे जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केले.
• वास्तुकला: मंदिराची रचना पाहताना तुम्हाला उत्तर भारतातील नागर शैलीची आठवण होईल. जावा येथील हिंदू-बौद्ध कला परंपरेचे हे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
• रामायण बॅले: या मंदिर परिसरात ‘सेंद्रताई रामायण’ नावाचा एक प्रसिद्ध नृत्य-नाट्य प्रकार सादर होतो. हे भारतीय संस्कृतीच्या सातत्याचे जिवंत उदाहरण आहे.
• जवळील महत्त्वाचे स्थळ: येथून केवळ ४० किमी अंतरावर प्रसिद्ध ‘बोरोबुदुर’ हा ९ व्या शतकातील बौद्ध स्तूप (UNESCO वारसा स्थळ) आहे. हे दोन्ही एकाच परिसरात असणे, तत्कालीन हिंदू-बौद्ध सहअस्तित्वाची साक्ष देते.

आग्नेय आशियात हिंदू धर्माचा प्रसार: भारतीयीकरण

प्रसाराची प्रक्रिया

आग्नेय आशियामध्ये हिंदू आणि बौद्ध धर्माचा कसा प्रसार झाला, हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला इतिहास अभ्यासावा लागेल. आज जसे आपण इंटरनेट आणि पाश्चात्त्य चित्रपटांमुळे होणाऱ्या प्रभावाला ‘ग्लोबलायझेशन’ म्हणतो, अगदी तसेच प्राचीन काळात भारतीय संस्कृतीच्या प्रभावाबाबत घडले होते. या प्रक्रियेला इतिहासकार भारतीयीकरण (Indianization) किंवा संस्कृतीकरण म्हणतात. कोणतीही लष्करी आक्रमणे न करता, शांततापूर्ण मार्गाने हा प्रभाव निर्माण झाला. हा प्रसार मुख्यत्वे खालील तीन माध्यमांतून झाला:

• सागरी व्यापार: इसवी सनाच्या पहिल्या शतकापासून भारतीय व्यापारी जहाजांमधून इंडोनेशिया आणि मलय द्वीपकल्पाशी व्यापार करत होते. या व्यापारासोबतच त्यांनी भारतीय जीवनशैली आणि श्रद्धाही तिथे पोहोचवल्या.
• ब्राह्मण सल्लागार: तिथल्या स्थानिक राजांना आपली सत्ता मजबूत आणि दैवी दाखवायची होती. यासाठी त्यांनी भारतातील विद्वान ब्राह्मणांना आमंत्रित केले. या राजांनी संस्कृत पदव्या (उदा. वर्मन, देवराज) स्वीकारल्या आणि हिंदू धार्मिक विधी आपल्या दरबारात लागू केले.
• स्थायिक झालेले समुदाय: भारतातून गेलेल्या व्यापाऱ्यांनी तिथल्या स्थानिक लोकांशी विवाह केले. यामुळे दोन्ही संस्कृतींचे सरमिसळ होऊन एक नवी संमिश्र संस्कृती उदयास आली.

प्रमुख प्रभावित राज्ये

या भारतीयीकरणामुळे आग्नेय आशियात काही बलाढ्य साम्राज्यांचा उदय झाला, ज्यांचे मूळ हिंदू संस्कृतीत होते:

• फुनान (१ले ते ६वे शतक CE): आजच्या कंबोडिया आणि व्हिएतनामच्या भागात वसलेले हे सर्वात पहिले भारतीयीकरण झालेले राज्य होते.
• श्रीविजय (७वे ते १३वे शतक CE): सुमात्रा बेटावरून चालणारे हे एक मोठे सागरी साम्राज्य होते.
• खमेर साम्राज्य (९वे ते १५वे शतक CE): या साम्राज्याने कंबोडियामध्ये जगातील सर्वात मोठे हिंदू मंदिर संकुल – अंगकोर वाट उभारले.
• माजापहित साम्राज्य (१३वे ते १६वे शतक CE): जावा बेटावरील हे शेवटचे महान हिंदू साम्राज्य होते.

आजच्या इंडोनेशियातील हिंदू धर्म

हा प्राचीन ऐतिहासिक वारसा आजही इंडोनेशियामध्ये खालील स्वरूपात जिवंत दिसतो:

• जरी इंडोनेशिया आज जगातील सर्वात मोठा मुस्लिम बहुसंख्याक देश असला, तरी तिथल्या बाली बेटावर आजही हिंदू धर्म सक्रिय आहे. तिथली सुमारे ८३% लोकसंख्या हिंदू आहे.
• इंडोनेशियाचे राष्ट्रीय चिन्ह ‘गरुड’ (भगवान विष्णूंचे वाहन) आहे, जे त्यांच्या सांस्कृतिक मुळांना स्पष्ट करते.
• रामायण आणि महाभारतातील कथांवर आधारित ‘वायांग कुलित’ (Wayang Kulit) हा छाया बाहुली खेळ संपूर्ण इंडोनेशियामध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे.

इंडोनेशियाचे पंचशील आणि धार्मिक बहुलवाद

पंचशील म्हणजे काय?

आता आपण इंडोनेशियाच्या राज्यघटनेतील एका महत्त्वाच्या संकल्पनेकडे वळूया. इंडोनेशियाचे ‘पंचशील’ (संस्कृतमधील ‘पाच तत्त्वे’ या शब्दावरून आलेले) हे तिथल्या राज्यव्यवस्थेचे मूलभूत तत्त्वज्ञान आहे. पहिले राष्ट्राध्यक्ष सुकर्नो यांनी १ जून १९४५ रोजी या तत्त्वांची घोषणा केली होती. ती पाच तत्त्वे अशी आहेत:

1. केतुहानान यांग महा एसा (Ketuhanan Yang Maha Esa) — एकाच ईश्वरावर विश्वास (एकेश्वरवाद).
2. केमानुसियान (Kemanusiaan) — न्यायी आणि सभ्य मानवता.
3. पेर्साटुआन इंडोनेशिया (Persatuan Indonesia) — इंडोनेशियाची एकता.
4. केरक्यतान (Kerakyatan) — लोकशाही, जी सल्लामसलत आणि सहमतीने चालते.
5. केआदिलान सोशल (Keadilan Sosial) — सर्व नागरिकांसाठी सामाजिक न्याय.

हिंदू धर्म आणि केतुहानन

येथे एक घटनात्मक पेच निर्माण झाला होता. पंचशीलचे पहिले तत्त्व – केतुहानन – प्रत्येक नागरिकाला एकेश्वरवादी (एकाच ईश्वराला मानणारा) असणे बंधनकारक करते. पण हिंदू धर्म हा मुळात अनेक देवी-देवतांच्या पूजेसाठी (बहुदेवतावाद) ओळखला जातो. मग हा पेच कसा सुटला?

याला आपण एका सोप्या उदाहरणाने समजूया. समजा, एखाद्या अधिकृत अर्जावर तुम्हाला तुमच्या कुटुंबातील फक्त एकाच मुख्य व्यक्तीचे नाव लिहिण्याची अट घातली, तर तुम्ही तिथल्या प्रमुखाचे नाव लिहिता आणि कुटुंबातील इतर सदस्यांशी असलेले नातेही कायम ठेवता. अगदी तसेच, इंडोनेशियातील हिंदूंनी उपनिषदांमधील ‘ब्रह्म’ (सर्वोच्च वैश्विक तत्त्व) या संकल्पनेचा आधार घेतला. त्यांनी स्पष्ट केले की आम्ही पूजत असलेले सर्व देव हे शेवटी त्या एकाच सर्वोच्च ब्रह्माचे रूप आहेत. अशा प्रकारे त्यांनी हिंदू धर्माची एकेश्वरवादी व्याख्या करून संविधानाचा आदर राखला. धर्म आणि राज्यघटनेत सुवर्णमध्य साधण्याचे हे जगातील एक उत्तम उदाहरण आहे.

भारत-इंडोनेशिया सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी

आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये (International Relations) ‘सॉफ्ट पॉवर’ (सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी) कशी काम करते, हे समजून घेण्यासाठी भारत-इंडोनेशियाचे हे संबंध उत्तम उदाहरण आहेत:

• भारत आणि इंडोनेशिया यांच्यात २,००० हून अधिक वर्षांचे सांस्कृतिक आणि व्यापार संबंध आहेत.
• तिथल्या अधिकृत भाषा असणाऱ्या ‘बहासा इंडोनेशिया’मध्ये संस्कृत शब्दांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. उदाहरणार्थ, भाषा, राजा, देवता, कर्म, योग हे शब्द आजही तिथे वापरले जातात.
• दोन्ही देशांनी परस्पर सहकार्य वाढवण्यासाठी २०१८ मध्ये व्यापक धोरणात्मक भागीदारी (Comprehensive Strategic Partnership) करार केला.
• भारताच्या परराष्ट्र धोरणातील अत्यंत महत्त्वाच्या ‘अॅक्ट ईस्ट’ धोरणात इंडोनेशिया हा आपला एक प्रमुख आणि मजबूत भागीदार आहे.
• भारतीय सांस्कृतिक संबंध परिषद (ICCR) द्वारे इंडोनेशियात रामायण महोत्सव, योग शिबिरे आणि संस्कृत अभ्यासाचे अनेक उपक्रम नियमित राबवले जातात.
• पंतप्रधान मोदींची प्रम्बानन मंदिराला भेट देणे, हे केवळ एक औपचारिक पाऊल नव्हते. तर ती दोन्ही देशांमधील ऐतिहासिक नाते अधिक मजबूत करणारी सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरीची एक प्रभावी कृती होती.

सराव प्रश्न (MCQ)

मुख्य परीक्षा मॉडेल प्रश्न

हा अभ्यास आराखडा IAS EasyWay च्या दैनिक चालू घडामोडी उपक्रमाचा एक भाग आहे.