E20 इथेनॉल मिश्रण धोरण — ऊर्जा व पर्यावरण विश्लेषण (जुलै 11, 2026) – चालू घडामोडी

बातम्यांमध्ये का आहे?

भारत सरकारने नुकतेच मान्य केले की E20 इंधन — म्हणजेच पेट्रोलमध्ये 20% इथेनॉल मिसळलेले इंधन — काही जुन्या वाहनांमध्ये 3 ते 5% इंधन कार्यक्षमता (मायलेज) कमी करू शकते. मात्र सरकारने या धोरणाचे समर्थन करताना उच्च ऑक्टेन रेटिंग, कमी उत्सर्जन आणि ऊर्जा सुरक्षिततेचे फायदे अधोरेखित केले. हे विधान राष्ट्रीय जैवइंधन धोरण 2018 (2022 मध्ये सुधारित) आणि 2025 पर्यंत E20 लक्ष्य साध्य करण्याच्या पार्श्वभूमीवर आले आहे.

MPSC/UPSC GS पेपर III अभ्यासक्रम मॅपिंग

• ऊर्जा सुरक्षितता: खनिज तेल आयातीवरील अवलंबित्व कमी करणे, जैवइंधनाद्वारे विविधता.
• पर्यावरण व परिस्थिती विज्ञान: वाहन उत्सर्जन कमी करणे, हरितगृह वायू घट, पॅरिस करार.
• सरकारी धोरणे: राष्ट्रीय जैवइंधन धोरण 2018, इथेनॉल मिश्रण कार्यक्रम, आत्मनिर्भर भारत.
• कृषी व अन्न सुरक्षा: उसाचे उत्पादन, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न, अन्न विरुद्ध इंधन वाद.
• भारतीय अर्थव्यवस्था: परकीय चलन बचत, ग्रामीण रोजगार निर्मिती.

राष्ट्रीय जैवइंधन धोरण 2018 (2022 मध्ये सुधारित)

भारताचे राष्ट्रीय जैवइंधन धोरण 2018 हे जीवाश्म इंधनावरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल होते. 2022 च्या सुधारणेमध्ये इथेनॉल मिश्रण लक्ष्ये अधिक वेगाने साध्य करण्यासाठी आणि कच्च्या मालाचा आधार विस्तृत करण्यासाठी बदल करण्यात आले.

धोरणाची प्रमुख वैशिष्ट्ये

• लक्ष्य पुढे आणणे: 2022 च्या सुधारणेने E20 चे लक्ष्य 2030 वरून 2025 पर्यंत आणले.
• विस्तारित कच्चा माल: उसाव्यतिरिक्त नुकसानग्रस्त अन्नधान्य, कृषी अवशेष, FCI कडील अतिरिक्त तांदूळ यांपासूनही इथेनॉल उत्पादनाला परवानगी.
• जैवइंधनांचे वर्गीकरण: मूलभूत (1G — अन्न पिकांपासून) आणि प्रगत (2G — अन्नेतर जैवमासापासून; 3G — शेवाळापासून).
• राष्ट्रीय जैवइंधन समन्वय समिती (NBCC): कॅबिनेट सचिवांच्या अध्यक्षतेखाली धोरण देखरेख.
• व्हायबिलिटी गॅप फंडिंग: 2G इथेनॉल शुद्धीकरण प्रकल्पांसाठी खर्चाचा फरक भरून काढण्यासाठी.

E10 ते E20 रोडमॅप: भारताचा मिश्रण प्रवास

1. 2001: निवडक राज्यांमध्ये 5% इथेनॉल मिश्रणासह EBP कार्यक्रम सुरू.
2. 2013: संपूर्ण देशात E5 अनिवार्य मिश्रण अधिसूचित.
3. 2018–19: अनेक राज्यांमध्ये E10 लक्ष्य साध्य. राष्ट्रीय जैवइंधन धोरण औपचारिक.
4. 2022–23: मिश्रण 10% ओलांडले — ऐतिहासिक यश.
5. 2023–24: मिश्रण अंदाजे 13–14% पर्यंत पोहोचले.
6. 2025 (लक्ष्य): संपूर्ण भारतात पेट्रोलमध्ये 20% इथेनॉल मिश्रण.

E20 मिश्रणाचे फायदे

1. ऊर्जा सुरक्षितता

भारत आपल्या 85% हून अधिक कच्च्या तेलाची आयात करतो. E20 पातळीवर मिश्रण केल्यास वार्षिक अंदाजे ₹30,000 कोटींची परकीय चलन बचत होऊ शकते. हे आत्मनिर्भर भारत आणि पंच प्रण या उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे.

2. शेतकरी उत्पन्नात वाढ

• उसाशी संबंधित सुमारे 5 कोटी शेतकरी आणि 50 लाखांहून अधिक कामगारांना लाभ.
• साखर कारखान्यांची ऊस थकबाकी ₹20,000+ कोटी (2017) वरून ₹3,000 कोटींपेक्षा कमी (2023) झाली.
• FRP वेळेवर मिळण्याची शक्यता वाढली.
• सरकारने निश्चित केलेल्या खरेदी किमती शेतकऱ्यांना स्थिर उत्पन्नाची हमी देतात.

3. उत्सर्जन घट

• इथेनॉल ऑक्सिजनयुक्त इंधन असल्याने अधिक संपूर्ण ज्वलन होते.
• कार्बन मोनॉक्साइड (CO) उत्सर्जनात 50% पर्यंत घट.
• हरितगृह वायू उत्सर्जनात — जीवनचक्र आधारावर पेट्रोलच्या तुलनेत 50% पर्यंत घट.
• पॅरिस कराराअंतर्गत भारताच्या NDC उद्दिष्टांना (2030 पर्यंत 35% उत्सर्जन तीव्रता घट) हातभार.

तोटे आणि आव्हाने

1. मायलेजमध्ये घट

इथेनॉलची ऊर्जा घनता पेट्रोलच्या सुमारे 66% आहे. परिणामी:

• जुन्या वाहनांमध्ये (BS6 पूर्वीचे) ध्यानात येण्याजोगी मायलेज घट होऊ शकते.
• जर इथेनॉलची किंमत प्रमाणात कमी नसेल तर ग्राहकांना आर्थिक भार पडू शकतो.
• E20-अनुकूलित वाहनांमध्ये हा परिणाम कमी असतो.

2. इंजिन सुसंगतता

• जास्त इथेनॉल मिश्रण जुन्या वाहनांतील रबर सील आणि धातूंच्या भागांना हानी पोहोचवू शकते.
• दमट हवामानात फेज सेपरेशनची समस्या.
• कार्ब्युरेटर असलेल्या दुचाकी (भारतातील सुमारे 20 कोटी) थंड हवामानात सुरू होण्यास अडचण.

3. अन्न विरुद्ध इंधन वाद

• भारतात अजूनही 19.3 कोटी कुपोषित लोक आहेत (FAO 2023). अन्नधान्य इंधनासाठी वळवणे नैतिकदृष्ट्या प्रश्नांकित आहे.
• उसाची लागवड वाढल्यास महाराष्ट्र, UP सारख्या जल-तणावग्रस्त राज्यांत पाण्याची समस्या.
• साखरेच्या किंमती वाढल्यास गरीब ग्राहकांवर भार.

जागतिक उदाहरण: ब्राझीलचा ProÁlcool कार्यक्रम

• ProÁlcool (1975): 1973 च्या तेल संकटानंतर ब्राझीलने राष्ट्रीय अल्कोहोल कार्यक्रम सुरू केला.
• ब्राझील आज E27 (27% मिश्रण) हे मानक म्हणून वापरतो आणि फ्लेक्स-फ्युएल वाहने सर्वत्र उपलब्ध आहेत.
• वार्षिक उत्पादन सुमारे 30 अब्ज लिटर — जगात अमेरिकेनंतर दुसऱ्या क्रमांकावर.
• यशाचे घटक: दीर्घकालीन सरकारी आधार, पायाभूत सुविधा, ऑटोमोबाइल क्षेत्राची तंत्रज्ञान अनुकूलता, आणि दशकांमध्ये उभी झालेली ग्राहक स्वीकृती.
• भारताशी तुलना: भारत अजूनही सुरुवातीच्या टप्प्यात आहे. फ्लेक्स-फ्युएल पायाभूत सुविधा आणि वाहन ताफ्याचे वय यात मोठा फरक आहे.

भारतातील साखर अतिरिक्त उत्पादन आणि इथेनॉल अर्थशास्त्र

• भारत जगातील सर्वात मोठा साखर उत्पादक (2022–23 पासून) — वार्षिक उत्पादन 35+ दशलक्ष टन.
• अतिरिक्त साखरेमुळे किंमत घसरण, कारखाना थकबाकी, शेतकरी संकट — इथेनॉल वळवणे हा संरचनात्मक उपाय.
• सरकारी खरेदी किंमती (2023–24): C-हेवी मोलॅसेस ₹65.61/लि., B-हेवी मोलॅसेस ₹70.46/लि., उसाचा रस ₹89.76/लि.
• 2022–23 मध्ये मिश्रणासाठी इथेनॉल पुरवठा 500 कोटी लिटरपेक्षा अधिक.

SDG जोडणी

• SDG 7 — स्वच्छ आणि परवडणारी ऊर्जा: जैवइंधन स्वच्छ ऊर्जा मिश्रणात योगदान देते.
• SDG 8 — सभ्य काम आणि आर्थिक वाढ: शेतकरी व कारखाना कामगारांचे उत्पन्न वाढते.
• SDG 13 — हवामान कृती: GHG घट भारताच्या NDC उद्दिष्टांना आधार.
• SDG 2 — भूकमुक्ती: अन्न विरुद्ध इंधन वादाचा थेट संबंध.
• SDG 12 — जबाबदार उपभोग आणि उत्पादन: कृषी अवशेष वापराद्वारे वर्तुळाकार अर्थव्यवस्था.

पूर्व परीक्षा MCQ

प्रश्न:

भारताच्या इथेनॉल मिश्रित पेट्रोल (EBP) कार्यक्रमाच्या संदर्भात खालील विधानांचा विचार करा:

1. राष्ट्रीय जैवइंधन धोरण 2018 मध्ये 2022 मध्ये सुधारणा करून E20 चे लक्ष्य 2030 वरून 2025 वर आणण्यात आले.
2. E20 इंधनाचा रिसर्च ऑक्टेन नंबर (RON) शुद्ध पेट्रोलपेक्षा कमी असतो.
3. उसाच्या रसापासून तयार इथेनॉलला C-हेवी मोलॅसेसपासून तयार इथेनॉलपेक्षा जास्त सरकारी खरेदी किंमत मिळते.

वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?

• (अ) केवळ 1 आणि 2
• (ब) केवळ 1 आणि 3
• (क) केवळ 2 आणि 3
• (ड) 1, 2 आणि 3

उत्तर: (ब) केवळ 1 आणि 3

स्पष्टीकरण: विधान 1 बरोबर — 2022 च्या सुधारणेने E20 लक्ष्य आणले. विधान 2 चुकीचे — E20 चा RON शुद्ध पेट्रोलपेक्षा जास्त असतो. विधान 3 बरोबर — उसाच्या रसापासून इथेनॉलला ₹89.76/लि. मिळतात, जे सर्वात जास्त आहे.

मुख्य परीक्षा प्रश्न (GS पेपर III)

प्रश्न:

“भारताचा E20 इथेनॉल मिश्रण कार्यक्रम एकीकडे धोरणात्मक आवश्यकता आहे, तर दुसरीकडे धोरणात्मक कोंडीही आहे.” ऊर्जा सुरक्षितता, सामाजिक-आर्थिक परिणाम आणि व्यापार-तडजोडींचे गंभीर विश्लेषण करा.

उत्तर मुद्दे:

• प्रस्तावना: भारताचे तेल आयात अवलंबित्व, E20 लक्ष्य 2025, मायलेज घटीची सरकारी कबुली.
• फायदे: परकीय चलन बचत, शेतकरी उत्पन्न, GHG घट, साखर अतिरिक्त व्यवस्थापन.
• आव्हाने: मायलेज घट, इंजिन सुसंगतता, अन्न-इंधन वाद, जलसंसाधनावर ताण.
• जागतिक धडे: ब्राझीलचा ProÁlcool — दीर्घकालीन धोरण, फ्लेक्स-फ्युएल तंत्रज्ञान.
• मार्ग: 2G/3G इथेनॉल विकास, फ्लेक्स-फ्युएल वाहन मानके, समन्यायी किंमत धोरण, पाण्याच्या वापराचे नियमन.

हा अभ्यास आराखडा IAS EasyWay च्या दैनिक चालू घडामोडी उपक्रमाचा एक भाग आहे.