MPSC मुख्य परीक्षा सामान्य अध्ययन पेपर १ (GS 1) मधील महाराष्ट्राचा भूगोल हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. यामध्ये सह्याद्री पर्वतरांग आणि त्यातून उगम पावणाऱ्या नद्यांचे महत्त्व मोठे आहे.
सह्याद्री पर्वतरांग (पश्चिम घाट)
सह्याद्री पर्वतरांग ही महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीला समांतर पसरलेली आहे. तिची महाराष्ट्रातील लांबी सुमारे ४४० किमी आहे. ही रांग अरबी समुद्र आणि दख्खनचे पठार यांच्यात जलविभाजक (Water Divide) म्हणून काम करते.
महाराष्ट्रातील प्रमुख जलप्रणाली
१. पूर्ववाहिनी नद्या: गोदावरी, भीमा, कृष्णा या प्रमुख नद्या सह्याद्रीत उगम पावून पूर्वेकडे बंगालच्या उपसागराला मिळतात. गोदावरी नदी खोऱ्याने महाराष्ट्राचा सुमारे ४९% भाग व्यापला आहे.
२. पश्चिमवाहिनी नद्या: कोकणातील नद्या (उदा. उल्हास, सावित्री, वशिष्ठी) आणि तापी-पूर्णा खोरे. तापी ही महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी पश्चिमवाहिनी नदी आहे जी अरबी समुद्राला मिळते.
मुख्य परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न
प्रश्न: ‘सह्याद्री पर्वतरांग ही महाराष्ट्राची प्रमुख जलविभाजक आहे’, या विधानाची सविस्तर चर्चा करा. (१५० शब्द, १० गुण)