MPSC मुख्य परीक्षा सामान्य अध्ययन पेपर २ (GS 2) मध्ये ‘पंचायत राज व्यवस्था’ हा एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. ७३ व्या घटनादुरुस्तीनंतर महाराष्ट्रातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये झालेले बदल अभ्यासणे आवश्यक आहे.
७३ वी घटनादुरुस्ती आणि महाराष्ट्र
१९९२ च्या ७३ व्या घटनादुरुस्तीने पंचायत राज संस्थांना (PRIs) घटनात्मक दर्जा दिला. महाराष्ट्राने आधीच १९६१ मध्ये वसंतराव नाईक समितीच्या शिफारशींनुसार त्रिस्तरीय पंचायत राज व्यवस्था (जिल्हा परिषद, पंचायत समिती, आणि ग्रामपंचायत) स्वीकारली होती, जी देशात एक आदर्श मानली जाते.
वसंतराव नाईक समितीच्या प्रमुख शिफारशी
१. लोकशाही विकेंद्रीकरण: सत्तेचे विकेंद्रीकरण तळागाळापर्यंत पोहोचवणे.
२. जिल्हा परिषदांना अधिक अधिकार: जिल्हा स्तरावर विकासकामांचे नियोजन आणि अंमलबजावणीसाठी जिल्हा परिषद ही मुख्य संस्था असावी.
३. महसुली उत्पन्न: ग्रामपंचायतींना त्यांच्या उत्पन्नाचे स्रोत वाढवण्याचे अधिकार देण्यात यावेत.
मुख्य परीक्षेसाठी संभाव्य प्रश्न
प्रश्न: ‘वसंतराव नाईक समितीच्या शिफारशींनी महाराष्ट्रातील पंचायत राज व्यवस्थेचा भक्कम पाया रचला.’ या विधानाचे ७३ व्या घटनादुरुस्तीच्या संदर्भात परीक्षण करा. (१५० शब्द, १० गुण)