MPSC मुख्य परीक्षा आणि पूर्व परीक्षेत महाराष्ट्रातील समाजसुधारकांवर प्रश्न हमखास येतात. यात राजर्षी शाहू महाराज (कोल्हापूर संस्थान) यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
शिक्षण क्षेत्रातील कार्य
- प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे आणि मोफत: १९१७ मध्ये त्यांनी कोल्हापूर संस्थानात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करणारा कायदा लागू केला.
- वसतिगृहांची स्थापना: सर्व जाती-धर्माच्या विद्यार्थ्यांसाठी त्यांनी विविध वसतिगृहे (Hostels) स्थापन केली. उदा. मिस क्लार्क अस्पृश्य बोर्डिंग, व्हिक्टोरिया मराठा बोर्डिंग. यामुळे बहुजन समाजात शिक्षणाचा प्रसार झाला.
सामाजिक समता आणि अस्पृश्यता निवारण
- आरक्षण धोरण: २६ जुलै १९०२ रोजी त्यांनी संस्थानातील नोकऱ्यांमध्ये मागासवर्गीयांसाठी ५०% आरक्षण लागू केले. भारतातील आरक्षणाचे ते जनक मानले जातात.
- आंतरजातीय विवाहांना प्रोत्साहन: त्यांनी आंतरजातीय आणि आंतरधर्मीय विवाहांना कायदेशीर मान्यता देणारा कायदा (१९१९) संमत केला. स्वतःच्या घरातही असे विवाह घडवून आणले.
- अस्पृश्यता निर्मूलन: सार्वजनिक पाणवठे, विहिरी आणि शाळा सर्वांसाठी खुल्या केल्या. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या ‘मूकनायक’ वृत्तपत्राला त्यांनी आर्थिक मदत केली होती.
Previous Year Question (PYQ)
MPSC Mains 2020: राजर्षी शाहू महाराजांनी अस्पृश्यता निवारण आणि बहुजन समाजाच्या उद्धारासाठी केलेल्या कार्याचे सविस्तर मूल्यमापन करा. (Evaluate in detail the work done by Rajarshi Shahu Maharaj for the eradication of untouchability and the upliftment of the Bahujan Samaj.)