कला एवं संस्कृति: भारतीय मंदिर वास्तुकला (नागर और द्रविड़ शैली में अंतर)

प्रस्तावना: भारतीय मंदिर वास्तुकला (Introduction: Indian Temple Architecture)

भारतीय कला आणि संस्कृती (Art and Culture) हा केंद्रीय लोकसेवा आयोग (UPSC) आणि महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग (MPSC) या दोन्ही परीक्षांच्या सामान्य अध्ययन पेपर १ (General Studies Paper 1) मधील अत्यंत महत्त्वाचा आणि निर्णायक घटक आहे. भारतीय वास्तुकलेचा इतिहास पाहता, प्राचीन काळातील गुहा आणि स्तूपांनंतर ज्या वास्तुकलेने भारतीय उपखंडावर सर्वाधिक प्रभाव टाकला, ती म्हणजे ‘मंदिर वास्तुकला’ (Temple Architecture). प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतातील मंदिरे ही केवळ उपासनेची किंवा धर्माची केंद्रे नव्हती, तर ती तत्कालीन सामाजिक, आर्थिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक जीवनाची मुख्य केंद्रे होती. चोळ, पल्लव, गुप्त आणि चालुक्य यांसारख्या महान राजघराण्यांनी या वास्तुकलेला आश्रय दिला.

भारतातील मंदिर वास्तुकलेची सुरुवात प्रामुख्याने गुप्त काळात (Gupta Period) झाली. सुरुवातीला ही मंदिरे साधी, सपाट छताची (Flat-roofed) होती, परंतु काळाच्या ओघात आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे या वास्तुकलेत गुंतागुंत आणि भव्यता येत गेली. शिल्पशास्त्र (Shilpa Shastras) आणि वास्तुशास्त्र (Vastu Shastras) या प्राचीन ग्रंथांमध्ये मंदिर वास्तुकलेचे विस्तृत नियम दिलेले आहेत. भौगोलिक आणि प्रादेशिक भिन्नतेनुसार भारतीय मंदिर वास्तुकलेचे प्रामुख्याने तीन प्रमुख प्रकार पडतात: नागर शैली (Nagara Style), द्रविड शैली (Dravida Style) आणि वेसर शैली (Vesara Style).

या विस्तृत अभ्यास साहित्यामध्ये आपण भारतीय मंदिर वास्तुकलेचे मूलभूत घटक, नागर आणि द्रविड शैलीतील सविस्तर फरक, त्यांची उप-वैशिष्ट्ये आणि नागरी सेवा परीक्षेसाठी लागणारा विश्लेषणात्मक दृष्टिकोन (Analytical Approach) यांचा सखोल अभ्यास करणार आहोत.

भारतीय मंदिर वास्तुकलेचे मूळ घटक (Basic Elements of Hindu Temples)

कोणत्याही शैलीतील हिंदू मंदिराचे निरीक्षण केल्यास त्यामध्ये काही मूलभूत आणि समान घटक आढळतात. पूर्व आणि मुख्य परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून या संज्ञा (Terminologies) समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे:

• गर्भगृह (Sanctum Sanctorum): हा मंदिराचा सर्वात पवित्र आणि मुख्य भाग असतो, जिथे मुख्य देवतेची मूर्ती (Presiding Deity) स्थापन केलेली असते. सुरुवातीच्या काळात गर्भगृह एक लहान, खिडक्या नसलेली अंधारी खोली असायची, परंतु नंतरच्या काळात त्याचा आकार आणि भव्यता वाढत गेली.
• मंडप (Mandapa): गर्भगृहाच्या बाहेरील बाजूस असणारा हा एक मोठा खांबांचा हॉल (Pillared Hall) असतो. हा भाग भक्तांना एकत्र येण्यासाठी, कीर्तन, भजन किंवा देवदासींच्या नृत्यासाठी वापरला जात असे. काही मोठ्या मंदिरांमध्ये अर्धमंडप, महामंडप आणि नटमंडप असे मंडपाचे अनेक प्रकार आढळतात.
• शिखर किंवा विमान (Shikhara / Vimana): गर्भगृहाच्या अगदी वरच्या बाजूला असणारा उंच मनोरा किंवा शिखर. उत्तर भारतीय वास्तुकलेत याला ‘शिखर’ (Shikhara) म्हटले जाते, ज्याचा आकार वक्र (Curvilinear) असतो. तर दक्षिण भारतीय वास्तुकलेत याला ‘विमान’ (Vimana) म्हणतात, ज्याचा आकार पायऱ्या-पायऱ्यांचा (Stepped Pyramid) असतो.
• वाहन (Vahana): मुख्य देवतेचे वाहन (उदा. शिवासाठी नंदी, विष्णूसाठी गरुड). हे वाहन नेहमी गर्भगृहाच्या अगदी समोर आणि देवतेच्या दृष्टी रेषेत (Axial alignment) स्थापित केलेले असते.
• अंतराळ (Antarala): गर्भगृह आणि मुख्य मंडप यांना जोडणारा अरुंद रस्ता (Vestibule).
• प्रदक्षिणा पथ (Pradakshina Patha): भक्तांना गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा (Circumambulation) घालण्यासाठी बांधलेला मार्ग.
• जगती (Jagati): मंदिराचा पाया किंवा ज्या उंच चौथऱ्यावर (Raised Platform) मंदिर बांधले जाते तो भाग.

नागर शैली (Nagara Style of Architecture)

नागर शैलीचा विकास प्रामुख्याने उत्तर भारतात (विंध्य पर्वतरांगांपासून ते हिमालयापर्यंतच्या प्रदेशात) झाला. पाचव्या शतकात गुप्त काळात या शैलीचा उगम झाला आणि पुढे राजपूत, प्रतिहार आणि सोळंकी राजांच्या काळात ती सर्वोच्च शिखरावर पोहोचली.

नागर शैलीची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• उंच चौथरा (Raised Platform): नागर शैलीतील मंदिरे नेहमी एका उंच दगडी चौथऱ्यावर (जगतीवर) बांधली जातात. मंदिरात जाण्यासाठी पायऱ्या असतात.
• शिखरांचे प्रकार: नागर शैलीत शिखरांचे प्रामुख्याने तीन प्रकार आढळतात:
  • रेखा प्रसाद (Latina / Rekha-Prasad): हे शिखर तळाशी चौरस असते आणि वरच्या दिशेने जाताना आतील बाजूने वक्र (Curvilinear) होत जाते. हे सर्वात सामान्य शिखर आहे.
  • फामसाना (Phamsana): रेखा प्रसादाच्या तुलनेत हे शिखर अधिक रुंद आणि कमी उंचीचे असते. याची छते वक्र नसून सरळ रेषेत पायऱ्यांप्रमाणे वर जातात.
  • वलभी (Valabhi): याचा आकार आयताकृती असतो आणि छताचा आकार घुमटाकार किंवा अर्धवर्तुळाकार (Vaulted roof) असतो. याला ‘बॅरल रूफ’ असेही म्हणतात.
• आमलक आणि कलश (Amalaka and Kalasha): शिखराच्या सर्वात वरच्या टोकाला एक गोलाकार, दातेरी चकतीसारखा दगड असतो, ज्याला ‘आमलक’ म्हणतात. आमलकाच्या वर एक गोलाकार भांडे असते, ज्याला ‘कलश’ म्हणतात.
• पंचायतन शैली (Panchayatana Style): या शैलीत मुख्य मंदिर मध्यभागी असते आणि चौथऱ्याच्या चार कोपऱ्यांवर चार उप-मंदिरे (Subsidiary shrines) असतात. यामुळे वरून पाहिल्यास मंदिराचा आकार ‘क्रॉस’ (Cruciform) सारखा दिसतो. उदा. खजुराहो येथील कंदरिया महादेव मंदिर, देवगडचे दशावतार मंदिर.
• पाण्याच्या कुंडाचा अभाव: द्रविड शैलीच्या तुलनेत, नागर शैलीतील मंदिरांच्या प्रांगणात सहसा पाण्याचे मोठे कुंड (Water tank/Kalyani) आढळत नाही.
• प्रवेशद्वार: नागर शैलीत मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर ‘गोपुरम’ (Gopuram) सारखी भव्य वास्तू नसते. त्याऐवजी, गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर गंगा आणि यमुना या नद्यांच्या मूर्ती कोरलेल्या असतात.

नागर शैलीतील उप-प्रकार (Sub-schools of Nagara Style):

१. ओडिशा शैली (Odisha School): यामध्ये बाह्य भिंतींवर अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि सुंदर कोरीव काम असते, परंतु आतील भिंती साध्या असतात. शिखराला ‘देऊळ’ (Deul) म्हटले जाते (उदा. रेखा देऊळ, पिढा देऊळ). या मंदिरांना तटबंदी असते, जी इतर नागर मंदिरांमध्ये सहसा आढळत नाही. उदा. जगन्नाथ मंदिर (पुरी), लिंगराज मंदिर (भुवनेश्वर), सूर्य मंदिर (कोणार्क).

२. खजुराहो शैली (Khajuraho School / Chandel School): चंदेल राजांनी विकसित केलेली ही शैली तिच्या कामुक आणि शृंगारिक शिल्पांसाठी (Erotic sculptures) जगप्रसिद्ध आहे. ही मंदिरे पंचायतन शैलीत बांधली आहेत आणि मुख्य मंदिर व सर्व मंडप एकाच अखंड चौथऱ्यावर आहेत. उदा. कंदरिया महादेव मंदिर.

३. सोळंकी शैली (Solanki School / Maru-Gurjara): गुजरात आणि राजस्थानमध्ये विकसित झालेल्या या शैलीत मंदिराच्या प्रांगणात पायऱ्या असलेली मोठी विहीर किंवा कुंड (Surya Kund) असते. कुंडाच्या पायऱ्यांवर अनेक लहान मंदिरे असतात. बांधकामासाठी विविध रंगांच्या संगमरवर आणि वालुकाश्माचा वापर केलेला आढळतो. उदा. मोढेराचे सूर्य मंदिर.

द्रविड शैली (Dravidian Style of Architecture)

द्रविड शैलीचा विकास प्रामुख्याने दक्षिण भारतात (कृष्णा नदीच्या खोऱ्यापासून ते कन्याकुमारीपर्यंत) झाला. या शैलीची सुरुवात पल्लव राजघराण्याच्या काळात (उदा. महाबलीपुरमचे रथ मंदिरे) झाली आणि चोळ, पांड्य आणि विजयनगर साम्राज्याच्या काळात ती तिच्या परमोच्च शिखरावर पोहोचली.

द्रविड शैलीची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• तटबंदी आणि प्रवेशद्वार (Compound Wall & Gopuram): द्रविड मंदिरे एका विशाल प्रांगणात असतात आणि त्यांच्याभोवती एक मजबूत तटबंदी (Boundary wall) असते. या तटबंदीच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर एक अत्यंत भव्य आणि उंच मनोरा असतो, ज्याला ‘गोपुरम’ (Gopuram) म्हणतात. सुरुवातीला गोपुरम आकाराने लहान होते, परंतु पांड्य आणि विजयनगर काळात गोपुरमची उंची मुख्य विमानाच्या उंचीपेक्षाही जास्त झाली.
• विमान (Vimana): नागर शैलीतील वक्र शिखराच्या जागी द्रविड शैलीत गर्भगृहावर ‘विमान’ असते. विमानाचा आकार भौमितीय आणि पायऱ्या-पायऱ्यांच्या पिरॅमिडसारखा (Stepped Pyramid) असतो.
• शिखर (Shikhara): द्रविड वास्तुकलेत ‘शिखर’ हा शब्द केवळ विमानाच्या सर्वात वरच्या शिखरासाठी (Crowning element) वापरला जातो, जो बहुधा अष्टकोनी (Octagonal) किंवा घुमटाकार (Domical) असतो. नागर शैलीतील आमलक आणि कलश यांच्याशी तो मिळताजुळता आहे.
• पाण्याचे कुंड (Kalyani / Temple Tank): मंदिराच्या प्रांगणात एक मोठे पाण्याचे कुंड असणे, हे द्रविड वास्तुकलेचे अनिवार्य आणि अत्यंत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. हे पाणी धार्मिक विधींसाठी वापरले जाई.
• भयानक द्वारपाल (Dwarapalas): गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर गंगा-यमुनेच्या ऐवजी, मंदिराचे रक्षण करणाऱ्या भयंकर दिसणाऱ्या द्वारपालांच्या (Dwarapalas) भव्य मूर्ती असतात.
• प्रशासनिक आणि आर्थिक केंद्र: द्रविड मंदिरे केवळ धार्मिक केंद्रे नव्हती, तर ती बँका, शाळा आणि प्रशासकीय केंद्रे म्हणूनही काम करत असत. त्यांच्याकडे अफाट जमीन आणि संपत्ती असे.

द्रविड शैलीचा विकास (Evolution stages):

द्रविड शैलीचा विकास प्रामुख्याने चार टप्प्यांत झाला:

1. पल्लव काळ (Pallava Stage): याची सुरुवात महेंद्रवर्मनच्या काळात ‘रॉक-कट’ (खडक कोरून बनवलेली गुहा मंदिरे) मंदिरांनी झाली. नंतर नरसिंहवर्मन (मामल्ल) च्या काळात महाबलीपुरमचे रथ (Monolithic Rathas) आणि राजसिंह काळात कांचीपुरमचे कैलासनाथ मंदिर (Structural temples) बांधले गेले.
2. चोळ काळ (Chola Stage): हा द्रविड शैलीचा सुवर्णकाळ मानला जातो. या काळात भव्य विमाने बांधली गेली. उदा. तंजावरचे बृहदीश्वर मंदिर, ज्याचे विमान १९० फूट उंच आहे.
3. पांड्य काळ (Pandya Stage): या काळात मंदिरांच्या गर्भगृहापेक्षा गोपुरमच्या निर्मितीवर जास्त भर दिला गेला. गोपुरम अत्यंत उंच आणि गुंतागुंतीच्या शिल्पांनी सजवले गेले. उदा. मदुराईचे मीनाक्षी मंदिर.
4. विजयनगर काळ (Vijayanagara Stage): या काळात ‘कल्याण मंडप’ (Kalyana Mandapa) ही नवीन संकल्पना आली, जिथे देवतेच्या विवाह सोहळ्याचे आयोजन केले जात असे. ‘संगीतमय खांब’ (Musical pillars) हे या काळाचे वैशिष्ट्य आहे. उदा. हम्पीचे विठ्ठल मंदिर.

नागर आणि द्रविड शैलीतील प्रमुख फरक (Comparative Analysis)

परीक्षेसाठी हा तक्ता (Table) अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण यावर आधारित फरक स्पष्ट करा (Differentiate) असे प्रश्न मुख्य परीक्षेत थेट विचारले जाऊ शकतात.

वेसर शैली (Vesara Style) – एक संक्षिप्त आढावा

नागर आणि द्रविड या दोन्ही शैलींच्या मिश्रणातून मध्य भारतात (दख्खनच्या पठारावर) जी नवीन शैली उदयास आली, तिला ‘वेसर शैली’ (Vesara / Hybrid Style) म्हणतात. बदामी आणि कल्याणीचे चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि होयसळ (Hoysala) राजांनी या शैलीला आश्रय दिला.

• वैशिष्ट्ये: यामध्ये विमानाचा आकार द्रविड शैलीसारखा असतो परंतु त्याच्यावरील कोरीव काम आणि वक्रता नागर शैलीसारखी असते.
• तारकाकृती आराखडा (Stellate Plan): होयसळ वास्तुकलेत (उदा. हळेबीडचे होयसळेश्वर मंदिर) मंदिराचा पाया ताऱ्याच्या आकाराचा (Star-shaped) असतो आणि बांधकामासाठी अत्यंत मऊ अशा ‘सोपस्टोन’चा (Chloritic schist) वापर केलेला आहे, ज्यामुळे अतिशय सूक्ष्म कोरीव काम शक्य झाले.

केस स्टडीज आणि विश्लेषणात्मक उदाहरणे (Case Studies and Analytical Examples)

१. बृहदीश्वर मंदिर, तंजावर (चोळ वास्तुकला)

ऐतिहासिक संदर्भ आणि राजकीय महत्त्व: हे मंदिर इ.स. १०१० मध्ये सम्राट राजराजा चोळ (पहिला) याने बांधले. चोळ साम्राज्याची अफाट संपत्ती, लष्करी ताकद आणि राजकीय वर्चस्व दाखवण्यासाठी या मंदिराची निर्मिती करण्यात आली.
वास्तुशास्त्रीय विश्लेषण: हे मंदिर पूर्णपणे ग्रॅनाइट दगडाने बनवलेले आहे. याचे विमान (पिरॅमिड) १३ मजल्यांचे असून त्याची उंची सुमारे १९० फूट आहे. या विमानावर ठेवलेला कुंभम (शिखर) एकाच अखंड दगडाचा (Monolithic) असून त्याचे वजन ८० टन आहे. हा दगड इतक्या उंचावर कसा नेला, हे आजही अभियांत्रिकीचे एक आश्चर्य मानले जाते (यासाठी अनेक किलोमीटर लांबीचा उताराचा मार्ग – Ramp – वापरला गेल्याचे मानले जाते). तसेच येथील अखंड नंदीची मूर्ती भारतातील सर्वात मोठ्या नंदी मूर्तींपैकी एक आहे.
धोरणात्मक परिणाम (Policy Impact): हे मंदिर केवळ उपासनेचे ठिकाण नव्हते, तर चोळ प्रशासनातील अर्थव्यवस्थेचे इंजिन होते. मंदिराने हजारो कारागीर, नर्तकी (देवदासी), आणि शेतकरी यांना रोजगार दिला. मंदिराकडे स्वतःची बँक होती, जी व्यापाऱ्यांना कर्ज देत असे. यामुळे समाज आणि अर्थव्यवस्था मंदिराभोवती केंद्रित झाली.

२. कंदरिया महादेव मंदिर, खजुराहो (चंदेल वास्तुकला)

ऐतिहासिक संदर्भ: चंदेल राजा विद्याधर याने ११ व्या शतकात या मंदिराची निर्मिती केली.
वास्तुशास्त्रीय विश्लेषण: हे नागर शैलीचे एक परिपूर्ण उदाहरण आहे. हे मंदिर ‘पंचायतन’ शैलीत बांधले असून एका अत्यंत उंच जगतीवर (चौथऱ्यावर) उभे आहे. मंदिराच्या शिखराची रचना हिमालयातील कैलास पर्वतासारखी केली आहे (ज्याला ‘उरुश्रृंग’ – मुख्य शिखराला आधार देणारी लहान शिखरे – असे म्हणतात). या मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर मानवी जीवनातील धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चार पुरुषार्थांचे चित्रण करणारी कामुक आणि शृंगारिक शिल्पे (Mithuna Sculptures) अत्यंत कुशलतेने कोरलेली आहेत.
विश्लेषण: ही शिल्पे केवळ वासनेचे प्रतीक नसून, तांत्रिक परंपरेचा (Tantric tradition) भाग आहेत आणि परमात्मा व आत्मा यांच्या मीलनाचे (Union of Soul and Supreme) प्रतीकात्मक सादरीकरण करतात, असे इतिहासकारांचे मत आहे.

परीक्षा धोरण आणि रणनीती (Exam Strategy)

१. पूर्व परीक्षा (Prelims Strategy):

• जोड्या लावा (Match the pairs): पूर्व परीक्षेत ‘राजघराणे आणि त्यांची मंदिरे’ (उदा. चोळ – बृहदीश्वर, चंदेल – खजुराहो, सोळंकी – मोढेरा) अशा प्रकारच्या जोड्या जुळवा वर प्रश्न येतात.
• पारिभाषिक शब्द (Terminologies): वास्तुकलेतील संज्ञांचे अर्थ विचारले जातात. उदा. ‘कल्याण मंडप’ कोणत्या वास्तुकलेचे वैशिष्ट्य आहे? (उत्तर: विजयनगर). किंवा ‘रेखा देऊळ’ आणि ‘पिढा देऊळ’ कोणत्या प्रादेशिक शैलीचा भाग आहेत? (उत्तर: ओडिशा).
• क्रोनोलॉजी (Chronology): पल्लव वास्तुकलेच्या विकासाचे टप्पे कालक्रमानुसार लावण्याचे प्रश्न येऊ शकतात (महेंद्रवर्मन -> नरसिंहवर्मन -> राजसिंह -> नंदीवर्मन).

२. मुख्य परीक्षा (Mains Answer Writing Strategy):

• प्रश्नांचे स्वरूप (Nature of Questions): मुख्य परीक्षेत थेट विश्लेषणात्मक प्रश्न विचारले जातात. उदा. “चोळ वास्तुकला ही भारतीय मंदिर वास्तुकलेचा उच्चांक दर्शवते. चर्चा करा.” किंवा “नागर आणि द्रविड वास्तुकलेतील मूलभूत फरक स्पष्ट करून त्यांचे सांस्कृतिक महत्त्व विशद करा.”
• आराखडा (Structure of Answer):
  • Introduction: नेहमी वास्तुकलेचा उगम, काळ आणि राजांचा आश्रय याने सुरुवात करा.
  • Body: मुद्द्यांचे वर्गीकरण करा. (उदा. वास्तूची रचना, साहित्य, सजावट, आणि प्रशासकीय महत्त्व). उत्तरामध्ये साधी आकृती (Diagram) काढणे अत्यंत फायदेशीर ठरते. नागर शैलीतील शिखर आणि द्रविड शैलीतील विमान यांचा एक साधा बॉक्स डायग्राम (Box diagram) तुमच्या उत्तराचे मूल्य (Value addition) वाढवतो.
  • Conclusion: मंदिरांचे महत्त्व केवळ धर्मापुरते मर्यादित न ठेवता, तत्कालीन अर्थव्यवस्था, समाजव्यवस्था आणि भारतीय संस्कृतीचे जतन करण्यात या मंदिरांनी बजावलेली भूमिका सांगून उत्तर संपवा.

३. टाळायच्या सामान्य चुका (Common Mistakes to Avoid):

• शिखर आणि विमान यातील गोंधळ: उत्तरे लिहिताना उत्तर भारतीय मंदिरांसाठी ‘विमान’ आणि दक्षिण भारतीय मंदिरांसाठी ‘शिखर’ हा शब्द वापरणे ही खूप मोठी आणि सामान्य चूक आहे. या संज्ञा अचूकच वापरल्या पाहिजेत.
• वेसर शैलीकडे दुर्लक्ष: बहुतांश विद्यार्थी फक्त नागर आणि द्रविड शैलीचा अभ्यास करतात. परंतु वेसर शैली आणि विशेषतः होयसळ वास्तुकला (ज्याला अलीकडेच युनेस्को जागतिक वारसा – UNESCO World Heritage Site चा दर्जा मिळाला आहे) परीक्षकांसाठी खूप महत्त्वाची आहे.
• भौगोलिक प्रभाव विसरणे: वास्तुकलेवर भूगोलाचा खूप प्रभाव असतो (उदा. दक्षिणेत ग्रॅनाइट आणि उत्तरेत सँडस्टोनचा वापर). उत्तरांमध्ये या भौगोलिक घटकांचा (Geographical factors) उल्लेख करायला विसरू नका.

(टीप: वरील अभ्यास साहित्य यूपीएससी आणि एमपीएससीच्या बदललेल्या अभ्यासक्रमानुसार (New Syllabus and Pattern) डिझाईन केलेले आहे. विद्यार्थ्यांनी या नोट्स वाचताना सोबत एनसीईआरटी (NCERT) इयत्ता ११ वी चे ‘An Introduction to Indian Art’ हे पुस्तक संदर्भासाठी जरूर वापरावे.)