इयत्ता १२ वी अर्थशास्त्र (Economics)
‘सहसंबंध पूर्ण करा’ संपूर्ण अभ्यास मार्गदर्शिका
बोर्ड परीक्षेसाठी २५-३० महत्त्वाचे सहसंबंध प्रश्न आणि तार्किक स्पष्टीकरणांसह सविस्तर विश्लेषण
प्रस्तावना आणि महत्त्व
महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ (HSC Board) द्वारे आयोजित इयत्ता १२ वीच्या अर्थशास्त्र विषयाच्या प्रश्नपत्रिकेत वस्तुनिष्ठ प्रश्नांमध्ये ‘सहसंबंध पूर्ण करा’ (Complete the Correlation) हा प्रश्न विचारला जातो. हा प्रश्न सामान्यतः प्रश्न १ मधील एका उपप्रश्नाच्या स्वरूपात असतो, ज्यामध्ये ४ ते ५ गुण असतात. या प्रश्नात पहिल्या दोन पदांमधील परस्पर संबंध ओळखून त्याच धर्तीवर तिसऱ्या पदाचा चौथ्या पदाशी असलेला तार्किक सहसंबंध शोधून लिहायचा असतो.
हा अभ्यास मार्गदर्शक विशेषतः विद्यार्थ्यांना सर्व १० प्रकरणांमधील प्रमुख सहसंबंध प्रश्न, त्यांचे अचूक उत्तर आणि त्या उत्तरामागील सविस्तर तार्किक स्पष्टीकरण समजून घेण्यास मदत करेल. या ३० महत्त्वपूर्ण उदाहरणांचा अभ्यास केल्यास विद्यार्थ्यांची संकल्पनात्मक स्पष्टता तर वाढेलच, सोबतच परीक्षेत हमखास गुण मिळवण्यासही मदत होईल.
प्रकरण १: सूक्ष्म आणि स्थूल अर्थशास्त्राचा परिचय
प्रकरण १
या प्रकरणात अर्थशास्त्राच्या सूक्ष्म (Micro) आणि स्थूल (Macro) या दोन प्रमुख शाखांची व्याख्या, व्याप्ती, अभ्यास पद्धती आणि वैशिष्ट्ये यांचा अभ्यास केला जातो.
01
सूक्ष्म अर्थशास्त्र : वैयक्तिक घटक :: स्थूल अर्थशास्त्र : समग्र अर्थव्यवस्था
तार्किक स्पष्टीकरण: सूक्ष्म अर्थशास्त्रामध्ये वैयक्तिक ग्राहक, वैयक्तिक उत्पादक अशा लहानात लहान घटकांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला जातो. तर स्थूल अर्थशास्त्रामध्ये संपूर्ण देशाच्या पातळीवरील राष्ट्रीय उत्पन्न, एकूण मागणी आणि एकूण पुरवठा यांसारख्या समग्र अर्थव्यवस्थेचा अभ्यास केला जातो.
02
विभाजन पद्धत : सूक्ष्म अर्थशास्त्र :: राशी पद्धत : स्थूल अर्थशास्त्र
तार्किक स्पष्टीकरण: सूक्ष्म अर्थशास्त्रात अर्थव्यवस्थेचे लहानात लहान वैयक्तिक भागांमध्ये विभाजन करून अभ्यास केला जातो, म्हणून त्यास विभाजन पद्धत (Slicing Method) म्हणतात. याउलट, स्थूल अर्थशास्त्रात अर्थव्यवस्थेतील विविध घटकांचा समूह किंवा राशी करून एकत्रित अभ्यास केला जातो, म्हणून याला राशी पद्धत (Lumping Method) म्हणतात.
03
सूक्ष्म अर्थशास्त्र : मूल्य सिद्धांत :: स्थूल अर्थशास्त्र : उत्पन्न आणि रोजगार सिद्धांत
तार्किक स्पष्टीकरण: सूक्ष्म अर्थशास्त्र हे प्रामुख्याने वस्तू व सेवांच्या आणि उत्पादनाच्या घटकांच्या किंमत निश्चितीशी संबंधित असल्याने त्याला मूल्य सिद्धांत म्हणतात. तर स्थूल अर्थशास्त्रात संपूर्ण देशाचे राष्ट्रीय उत्पन्न आणि रोजगाराची पातळी कशी ठरते याचा अभ्यास केला जात असल्याने त्याला उत्पन्न व रोजगार सिद्धांत म्हणतात.
प्रकरण २: उपयोगिता विश्लेषण (Utility Analysis)
प्रकरण २
उपयोगिता म्हणजे वस्तूच्या अंगी असणारी मानवी गरज भागवण्याची क्षमता. या प्रकरणात उपयोगितेचे विविध प्रकार, वैशिष्ट्ये आणि घटत्या सीमांत उपयोगितेचा सिद्धांत सविस्तरपणे दिलेला आहे.
04
सीमांत उपयोगिता : घटती जाणवणारी उपयोगिता :: एकूण उपयोगिता : वाढती जाणवणारी (कमाल पातळीपर्यंत)
तार्किक स्पष्टीकरण: वस्तूच्या नगांचा उपभोग जसजसा वाढवला जातो, तसतशी प्रत्येक पुढील नगापासून मिळणारी सीमांत उपयोगिता सातत्याने घटत जाते. याउलट, मिळणाऱ्या सर्व सीमांत उपयोगितांची बेरीज असणारी एकूण उपयोगिता सुरुवातीला वाढती असते आणि कमाल समाधानाच्या बिंदूवर सर्वोच्च ठरते.
05
सीमांत उपयोगिता शून्य : एकूण उपयोगिता कमाल :: सीमांत उपयोगिता ऋण : एकूण उपयोगिता घटते
तार्किक स्पष्टीकरण: जेव्हा उपभोक्त्याला कमाल समाधान प्राप्त होते तेव्हा सीमांत उपयोगिता शून्य होते आणि एकूण उपयोगिता सर्वाधिक असते. या तृप्तीच्या बिंदू नंतरही जर वस्तूचा उपभोग सुरू ठेवला तर सीमांत उपयोगिता उणे (ऋण) होते, ज्यामुळे एकूण उपयोगिता देखील कमी होऊ लागते.
06
काल उपयोगिता : हिवाळ्यात उबदार कपडे :: स्थल उपयोगिता : नदीच्या पात्रातील वाळू बांधकाम क्षेत्राकडे आणणे
तार्किक स्पष्टीकरण: विशिष्ट काळात किंवा वेळेत बदल झाल्यामुळे वस्तूमध्ये जी उपयोगिता वाढते तिला काल उपयोगिता म्हणतात. तर वस्तूचे भौगोलिक स्थान बदलल्याने तिच्यामध्ये जी उपयोगिता निर्माण होते तिला स्थल उपयोगिता म्हणतात.
07
रूप उपयोगिता : लाकडापासून फर्निचर बनवणे :: ज्ञान उपयोगिता : मोबाईल फोनचा वापर करणे शिकणे
तार्किक स्पष्टीकरण: वस्तूचा आकार आणि रचना बदलून तिच्यात उपयोगिता निर्माण करणे म्हणजे रूप उपयोगिता होय. तर जेव्हा एखादी व्यक्ती विशिष्ट वस्तूच्या हाताळणीचे किंवा वापराचे ज्ञान मिळवते, तेव्हा त्या वस्तूपासून मिळणारी उपयोगिता ही ज्ञान उपयोगिता ठरते.
प्रकरण ३ (अ): मागणीचे विश्लेषण (Demand Analysis)
प्रकरण ३ (अ)
मागणी म्हणजे खरेदीशक्तीचे पाठबळ आणि पैसे खर्च करण्याची तयारी असणारी इच्छा. यामध्ये वैयक्तिक मागणी, बाजार मागणी आणि मागणी ठरवणारे विविध घटक स्पष्ट केले जातात.
08
वैयक्तिक मागणी : एका ग्राहकाची मागणी :: बाजार मागणी : बाजारातील सर्व ग्राहकांची एकूण मागणी
तार्किक स्पष्टीकरण: एका विशिष्ट काळात एका विशिष्ट किंमतीला केवळ एका ग्राहकाने केलेली मागणी म्हणजे वैयक्तिक मागणी होय. याउलट, बाजारातील सर्व ग्राहकांनी वेगवेगळ्या किंमतींना केलेल्या एकूण मागण्यांची बेरीज म्हणजे बाजार मागणी होय.
09
प्रत्यक्ष मागणी : अन्न आणि कपडे :: अप्रत्यक्ष मागणी : उत्पादनाचे घटक (उदा. कारखान्यातील कामगार)
तार्किक स्पष्टीकरण: मानवी गरजा थेट पूर्ण करणाऱ्या आणि थेट उपभोगासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना प्रत्यक्ष मागणी असते. तर उपभोग्य वस्तूंच्या उत्पादनासाठी लागणाऱ्या घटकांची (भूमी, श्रम, भांडवल) मागणी ही अप्रत्यक्ष किंवा परोक्ष मागणी मानली जाते.
10
चहा आणि कॉफी : पर्यायी वस्तू :: कार आणि पेट्रोल : पूरक वस्तू (संयुक्त मागणी)
तार्किक स्पष्टीकरण: एकमेकांऐवजी पर्यायी म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना पर्यायी वस्तू म्हणतात, जसे चहाऐवजी कॉफी. जेव्हा एका गरजेची पूर्तता करण्यासाठी दोन किंवा अधिक वस्तूंचा एकत्रितपणे वापर करावा लागतो, तेव्हा त्यांना पूरक किंवा संयुक्त वस्तू म्हणतात.
प्रकरण ३ (ब): मागणीची लवचिकता (Elasticity of Demand)
प्रकरण ३ (ब)
मागणीची लवचिकता किंमतीतील बदलामुळे मागणीच्या प्रमाणात होणाऱ्या प्रतिसादाचे मोजमाप करते. यामध्ये किंमत लवचिकतेचे पाच प्रकार महत्त्वाचे आहेत.
11
संपूर्ण लवचिक मागणी : Ed = ∞ :: संपूर्ण अलवचिक मागणी : Ed = 0
तार्किक स्पष्टीकरण: किंमतीत कोणताही बदल न होता किंवा किरकोळ बदल झाल्यास मागणीत अमर्याद बदल होतो, त्याला संपूर्ण लवचिक मागणी (Ed = ∞) म्हणतात. जेव्हा किंमतीत कितीही बदल झाला तरी मागणीत अजिबात बदल होत नाही, त्याला संपूर्ण अलवचिक मागणी (Ed = 0) म्हणतात.
12
क्ष-अक्षाला समांतर मागणी वक्र : संपूर्ण लवचिक मागणी :: य-अक्षाला समांतर मागणी वक्र : संपूर्ण अलवचिक मागणी
तार्किक स्पष्टीकरण: संपूर्ण लवचिक मागणीमध्ये मागणी वक्र हा क्ष-अक्षाला समांतर आडवा असतो, कारण किंमत बदलत नाही. संपूर्ण अलवचिक मागणीमध्ये मागणी वक्र य-अक्षाला समांतर उभा असतो, कारण किंमत बदलली तरी मागणी स्थिर राहते.
13
एकक लवचिक मागणी : Ed = 1 :: जास्त लवचिक मागणी : Ed > 1
तार्किक स्पष्टीकरण: किंमतीतील शेकडा बदलाच्या इतकाच जर मागणीतील शेकडा बदल असेल, तर मागणीची लवचिकता एक असते. किंमतीतील बदलाच्या प्रमाणापेक्षा मागणीतील बदलाचे प्रमाण जास्त असल्यास मागणी जास्त लवचिक (Ed > 1) असते.
प्रकरण ४: पुरवठा विश्लेषण (Supply Analysis)
प्रकरण ४
पुरवठा म्हणजे विशिष्ट काळात वेगवेगळ्या किंमतींना उत्पादकाने प्रत्यक्ष बाजारात विक्रीसाठी आणलेली एकूण नगसंख्या होय.
14
एकक किंमत × एकूण नगसंख्या : एकूण प्राप्ती :: एकूण प्राप्ती / एकूण विक्री नगसंख्या : सरासरी प्राप्ती (किंमत)
तार्किक स्पष्टीकरण: सर्व नगांच्या विक्रीपासून मिळणाऱ्या उत्पन्नाला एकूण प्राप्ती म्हणतात. तर एकूण प्राप्तीला एकूण विकलेल्या नगसंख्येने भागल्यास एका नगाच्या विक्रीमागे मिळणारी रक्कम म्हणजे सरासरी प्राप्ती मिळते, जी वस्तूच्या एका नगाच्या किंमतीबरोबर असते.
15
पुरवठ्याचा विस्तार : किंमत वाढणे :: पुरवठ्याचा संकोच : किंमत कमी होणे
तार्किक स्पष्टीकरण: इतर घटक स्थिर असताना केवळ वस्तूची किंमत वाढल्यामुळे पुरवठ्यात होणारी वाढ म्हणजे पुरवठ्याचा विस्तार होय. याउलट, इतर घटक स्थिर असताना केवळ किंमत कमी झाल्यामुळे पुरवठा कमी होणे म्हणजेच पुरवठ्याचा संकोच होय.
16
एकूण स्थिर खर्च + एकूण बदलते खर्च : एकूण खर्च :: एका जादा नग उत्पादनामुळे एकूण खर्चात होणारी निव्वळ वाढ : सीमांत खर्च
तार्किक स्पष्टीकरण: उत्पादनाच्या सर्व पातळ्यांवरील स्थिर व बदलत्या खर्चाची बेरीज म्हणजे एकूण खर्च होय. उत्पादनामध्ये एका अतिरिक्त (शेवटच्या) नगाची भर घातल्यामुळे एकूण खर्चात जी निव्वळ वाढ होते, त्याला सीमांत खर्च म्हणतात.
प्रकरण ५: बाजाराचे प्रकार (Forms of Market)
प्रकरण ५
या प्रकरणात स्पर्धेच्या आधारे बाजाराचे प्रकार अभ्यासायचे आहेत. जसे पूर्ण स्पर्धा, मक्तेदारी, अल्पाधिकार आणि मक्तेदारीयुक्त स्पर्धा.
17
पूर्ण स्पर्धा : एकजिनसी वस्तू :: मक्तेदारी : एकमेव वस्तू (जवळचा पर्याय नसलेली)
तार्किक स्पष्टीकरण: पूर्ण स्पर्धेच्या बाजारात सर्व विक्रेते रंग, रूप, दर्जाच्या बाबतीत अगदी हुबेहूब असणाऱ्या एकजिनसी वस्तू विकतात. याउलट, मक्तेदारीच्या बाजारात एकाच विक्रेत्याचे नियंत्रण असते आणि त्याच्या उत्पादित वस्तूला बाजारात कोणताही जवळचा पर्याय नसतो.
18
अल्पाधिकार : काही विक्रेते :: मक्तेदारीयुक्त स्पर्धा : अनेक विक्रेते (मोठ्या संख्येने)
तार्किक स्पष्टीकरण: अल्पाधिकार (Oligopoly) बाजारपेठेत केवळ मोजकेच मोठे विक्रेते परस्परांशी स्पर्धा करतात. तर मक्तेदारीयुक्त स्पर्धेत वस्तू भेद करणाऱ्या अनेक छोट्या-मोठ्या विक्रेत्यांची संख्या खूप मोठी असते.
19
एकच किंमत : पूर्ण स्पर्धा :: किंमत भेद : मक्तेदारी
तार्किक स्पष्टीकरण: पूर्ण स्पर्धेच्या बाजारात ग्राहक आणि विक्रेत्यांना बाजाराचे संपूर्ण ज्ञान असते आणि सर्वत्र एकच किंमत चालू असते. मक्तेदारीत मात्र विक्रेता एकाच वस्तूसाठी वेगवेगळ्या ग्राहकांकडून किंवा बाजारात वेगवेगळ्या किंमती आकारू शकतो, ज्याला किंमत भेद म्हणतात.
प्रकरण ६: निर्देशांक (Index Numbers)
प्रकरण ६
निर्देशांक हे आर्थिक बदलांचे मोजमाप करणारे सांख्यिकीय साधन आहे. यामध्ये लास्पीअर आणि पाशे यांच्या पद्धती महत्त्वाच्या आहेत.
20
लास्पीअरचा निर्देशांक : मूळ वर्षातील परिमाण (q0) :: पाशेचा निर्देशांक : चालू वर्षातील परिमाण (q1)
तार्किक स्पष्टीकरण: लास्पीअर यांनी निर्देशांकाची गणना करताना मूळ वर्षातील वस्तूंच्या उपभोग परिमाणाला (भाराला) महत्त्व दिले आहे. याउलट, पाशे यांनी निर्देशांकाची गणना करताना केवळ चालू वर्षातील वस्तूंच्या परिमाणाचा (भाराचा) वापर केला आहे.
21
किंमत निर्देशांक : किंमतीतील बदल :: संख्यात्मक निर्देशांक : उत्पादनाच्या परिमाणातील (भौतिक प्रमाणातील) बदल
तार्किक स्पष्टीकरण: वस्तू व सेवांच्या किंमतींमध्ये वेगवेगळ्या कालखंडात होणाऱ्या बदलाचे मापन किंमत निर्देशांकाद्वारे केले जाते. तर देशातील भौतिक उत्पादनाच्या किंवा औद्योगिक उत्पादनाच्या नगसंख्येतील बदलाचे मापन संख्यात्मक निर्देशांकाद्वारे केले जाते.
प्रकरण ७: राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income)
प्रकरण ७
राष्ट्रीय उत्पन्न म्हणजे एका आर्थिक वर्षात देशात उत्पादित केलेल्या अंतिम वस्तू व सेवांचे एकूण बाजार मूल्य.
22
हस्तांतरित देणी (पेन्शन/भत्ता) : राष्ट्रीय उत्पन्नात समाविष्ट न होणारे :: अंतिम वस्तू व सेवांचे मूल्य : राष्ट्रीय उत्पन्नात समाविष्ट होणारे
तार्किक स्पष्टीकरण: पेन्शन, बेरोजगारी भत्ता यांसारख्या हस्तांतरित देण्यांमुळे देशात कोणत्याही प्रकारची उत्पादन प्रक्रिया किंवा मूल्यवर्धन होत नसल्याने ते राष्ट्रीय उत्पन्नात समाविष्ट केले जात नाही. दुहेरी गणना टाळण्यासाठी केवळ अंतिम वस्तू व सेवांचे मूल्यच राष्ट्रीय उत्पन्नात मोजतात.
23
राष्ट्रीय उत्पन्न : समग्र अर्थशास्त्र संकल्पना :: वैयक्तिक उत्पन्न : सूक्ष्म अर्थशास्त्र संकल्पना
तार्किक स्पष्टीकरण: राष्ट्रीय उत्पन्न हे संपूर्ण देशातील लोकांच्या आर्थिक व्यवहारांची गोळाबेरीज दर्शवत असल्याने ती स्थूल (समग्र) अर्थशास्त्राची संकल्पना आहे. वैयक्तिक उत्पन्न हे केवळ एका विशिष्ट व्यक्तीला किंवा कुटुंबाला मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा अभ्यास करत असल्याने ती सूक्ष्म अर्थशास्त्राची संकल्पना आहे.
24
GDP : C + I + G + (X – M) :: GNP : C + I + G + (X – M) + (R – P)
तार्किक स्पष्टीकरण: स्थूल देशांतर्गत उत्पादनामध्ये (GDP) देशाच्या सीमेच्या आत होणाऱ्या उत्पादनाचा विचार केला जातो. तर स्थूल राष्ट्रीय उत्पादनामध्ये (GNP) देशांतर्गत उत्पन्नासोबतच परदेशातून मिळणारे निव्वळ उत्पन्न म्हणजेच (R – P: परदेशातून मिळालेले उत्पन्न व परदेशी लोकांना दिलेले उत्पन्न यातील फरक) जोडले जाते.
प्रकरण ८: भारतातील सार्वजनिक वित्तव्यवहार
प्रकरण ८
या प्रकरणात शासनाच्या विविध योजना, सार्वजनिक खर्च, महसूल गोळा करण्याच्या पद्धती (कर) आणि अंदाजपत्रक यांचा अभ्यास केला जातो.
25
महसुली उत्पन्न : कर आणि करेतर उत्पन्न :: भांडवली उत्पन्न : कर्ज उभारणी आणि निर्गुंतवणूक
तार्किक स्पष्टीकरण: शासनाला नियमितपणे करांच्या व विविध शुल्कांच्या माध्यमातून मिळणारे उत्पन्न म्हणजे महसुली उत्पन्न, ज्यामुळे सरकारवर कोणतेही दायित्व निर्माण होत नाही. याउलट, शासनाने देशांतर्गत व परदेशातून उभारलेले कर्ज, जुन्या कर्जांची वसुली व निर्गुंतवणूक यांतून मिळणाऱ्या उत्पन्नाला भांडवली उत्पन्न म्हणतात.
26
थेट कर : वैयक्तिक उत्पन्न कर :: अप्रत्यक्ष कर : वस्तू व सेवा कर (GST)
तार्किक स्पष्टीकरण: थेट कर ज्या व्यक्तीवर लागू केला जातो, त्याचा अंतिम भार त्याच व्यक्तीला उचलावा लागतो (कर हस्तांतरित करता येत नाही). अप्रत्यक्ष कराचा भार मात्र एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे (उत्पादकाकडून ग्राहकाकडे) वस्तूंच्या खरेदीद्वारे हस्तांतरित केला जातो, जसे जीएसटी.
प्रकरण ९: भारतातील नाणेबाजार आणि भांडवलबाजार
प्रकरण ९
वित्तीय बाजारपेठ ही दोन प्रकारची असते. नाणेबाजार जो अल्पकालीन गरजा भागवतो आणि भांडवलबाजार जो दीर्घकालीन गुंतवणूक करतो.
27
नाणेबाजार : अल्पमुदतीचा निधी :: भांडवलबाजार : दीर्घमुदतीचा निधी
तार्किक स्पष्टीकरण: नाणेबाजारामध्ये एका वर्षापेक्षा कमी कालावधीसाठीच्या अल्पमुदतीच्या वित्तीय साधनांचे व्यवहार होतात. याउलट, भांडवलबाजार हा एक वर्षापेक्षा जास्त किंवा खूप मोठ्या कालावधीच्या दीर्घमुदतीच्या कर्ज आणि रोखे व्यवहारांशी संबंधित असतो.
28
मध्यवर्ती बँक : आरबीआय (RBI) :: व्यापारी बँक : स्टेट बँक ऑफ इंडिया (SBI)
तार्किक स्पष्टीकरण: रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) ही देशातील सर्वोच्च बँक आहे, जी चलन नियंत्रण व बँकिंगचे नियमन करते. स्टेट बँक ऑफ इंडिया (SBI) ही नफा मिळवण्याच्या हेतूने सामान्य लोकांच्या ठेवी गोळा करणारी आणि कर्ज देणारी प्रमुख व्यापारी बँक आहे.
प्रकरण १०: भारताचा परकीय व्यापार (Foreign Trade of India)
प्रकरण १०
परकीय व्यापार म्हणजे दोन किंवा अधिक वेगवेगळ्या देशांमधील आयात, निर्यात आणि पुनर्निर्यात व्यापार होय.
29
अंतर्गत व्यापार : एकाच देशाच्या सीमेच्या आत :: आंतरराष्ट्रीय व्यापार : दोन किंवा अधिक वेगवेगळ्या देशांमध्ये
तार्किक स्पष्टीकरण: देशाच्या भौगोलिक व राजकीय सीमा ओलांडून न जाता देशांतर्गत भागात चालणाऱ्या खरेदी-विक्रीला अंतर्गत व्यापार म्हणतात. याउलट, जेव्हा दोन किंवा अधिक देशांमध्ये सीमा ओलांडून वस्तू व सेवांचा व्यापार होतो, तेव्हा त्याला आंतरराष्ट्रीय व्यापार म्हणतात.
30
व्यापार तोल : दृश्य वस्तूंची आयात आणि निर्यात :: व्यवहार तोल : दृश्य आणि अदृश्य (सेवा) वस्तूंचे एकूण आर्थिक व्यवहार
तार्किक स्पष्टीकरण: व्यापार तोल हा एका वर्षाच्या काळात केवळ भौतिक किंवा दृश्य वस्तूंच्या आयात आणि निर्यातीच्या मूल्यांमधील फरक दर्शवितो. तर व्यवहार तोल हा अधिक व्यापक असून तो वस्तू (दृश्य) आणि सेवा (अदृश्य) या दोन्ही प्रकारच्या सर्व आंतरराष्ट्रीय देवाणघेवाणीच्या आर्थिक व्यवहारांचे अचूक पत्रक असतो.
बोर्ड परीक्षेत उत्तम गुण मिळवण्यासाठी महत्त्वाची धोरणे
- पूर्ण वाक्य पुन्हा लिहिणे: बोर्ड परीक्षेत उत्तर लिहित असताना केवळ गाळलेला शब्द लिहू नका. संपूर्ण सहसंबंधाचे वाक्य पुन्हा लिहा आणि तुम्ही लिहिलेल्या उत्तर शब्दाखाली स्पष्ट रेषा (Underline) ओढा.
- तार्किक संबंध अचूक ओळखणे: पहिल्या जोडीतील परस्पर संबंध आधी काळजीपूर्वक समजून घ्या (उदा. संकल्पना आणि व्याख्या, सूत्र आणि अर्थ, वैशिष्ट्ये आणि वर्गीकरण) आणि त्याच धर्तीवर दुसरी जोडी पूर्ण करा.
- अचूक अर्थशास्त्रीय पारिभाषिक शब्दांचा वापर: अर्थशास्त्र विषयामध्ये तांत्रिक संज्ञांना अनन्यसाधारण महत्त्व असते. त्यामुळे ‘Ed = 0’ च्या ऐवजी ‘शून्य’ किंवा ‘मक्तेदारी’ च्या ऐवजी ‘एक विक्रेता’ असा सामान्य शब्द न वापरता पाठ्यपुस्तकात दिलेल्या अचूक संज्ञा वापरा.
- वेळेचे व्यवस्थापन आणि सराव: हे प्रश्न कमी वेळेत जास्त गुण मिळवून देणारे असतात. म्हणून प्रकरणाच्या स्वाध्यायातील व जुन्या प्रश्नपत्रिकांमधील अशा प्रश्नांची वारंवार उजळणी करा.