मध्ययुगीन भारताचा इतिहास: दिल्ली सल्तनत, मुघल आणि प्रादेशिक राज्ये
भारतीय इतिहासातील मध्ययुगीन काळ हा इस्लामिक राजवटीचे आगमन, हिंदू आणि इस्लामिक संस्कृतींचा समन्वय (गंगा-जमुनी तहजीब), आणि दिल्ली सल्तनत व मुघलांसारख्या बलाढ्य साम्राज्यांच्या उदयाने, तसेच विजयनगर आणि मराठा यांसारख्या मजबूत प्रादेशिक राज्यांच्या उदयाने ओळखला जातो.
१. पूर्व-मध्ययुगीन काळ आणि राजपूत राज्ये (इ.स. ७५० – १२००)
- त्रिपक्षीय संघर्ष (Tripartite Struggle): कनौजवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी गुर्जर-प्रतिहार, पाल आणि राष्ट्रकूट यांच्यातील प्रदीर्घ संघर्ष.
- चोळ साम्राज्य: दक्षिणेत, राजराजा चोळ आणि राजेंद्र चोळ यांनी एक बलाढ्य सागरी साम्राज्य निर्माण केले. हे साम्राज्य स्थानिक स्वराज्य संस्थांसाठी आणि तंजावरच्या बृहदेश्वर मंदिरासाठी प्रसिद्ध आहे.
- अरब आणि तुर्की आक्रमणे: महमूद गझनीने संपत्तीसाठी अनेक स्वाऱ्या केल्या (उदा. सोमनाथ मंदिर). मुहम्मद घोरीच्या आक्रमणांनी तराईच्या दुसऱ्या युद्धात (११९२) पृथ्वीराज चौहानचा पराभव करून भारतात मुस्लिम राजवटीचा पाया घातला.
२. दिल्ली सल्तनत (इ.स. १२०६ – १५२६)
या काळात दिल्लीवरून पाच वेगवेगळ्या घराण्यांनी राज्य केले:
- गुलाम घराणे (Mamluk): कुतुबुद्दीन ऐबकने स्थापना केली. इल्तुतमिश (खरा संस्थापक) आणि बलबन (‘रक्त आणि लोह’ धोरणासाठी प्रसिद्ध) हे महत्त्वाचे शासक होते.
- खलजी घराणे: अल्लाउद्दीन खलजी त्याच्या बाजार नियंत्रण धोरणांसाठी, कायमस्वरूपी सैन्यासाठी आणि मलिक काफूरच्या नेतृत्वाखालील दक्षिणेकडील मोहिमांसाठी प्रसिद्ध आहे.
- तुघलक घराणे: मुहम्मद बिन तुघलक त्याच्या वादग्रस्त प्रयोगांसाठी (दौलताबादला राजधानी हलवणे, टोकन चलन) ओळखला जातो. फिरोजशाह तुघलकने अनेक कालवे आणि सार्वजनिक बांधकामे केली.
- सय्यद घराणे: तैमूरच्या आक्रमणानंतर (१३९८) आलेला एक छोटा काळ.
- लोदी घराणे: अफगाण शासक. सिकंदर लोदीने आग्रा शहराची स्थापना केली. पानिपतच्या पहिल्या युद्धात (१५२६) बाबराने इब्राहिम लोदीचा पराभव केला.
प्रशासन आणि संस्कृती: इक्ता (Iqta) पद्धत सुरू केली. इंडो-इस्लामिक स्थापत्यकलेचा उदय झाला (उदा. कुतुबमिनार, अलाई दरवाजा).
३. प्रादेशिक राज्ये: विजयनगर आणि बहमनी (१४ वे – १६ वे शतक)
- विजयनगर साम्राज्य: १३३६ मध्ये हरिहर आणि बुक्क यांनी स्थापना केली. कृष्णदेवराय हा त्याचा सर्वात महान शासक होता. समृद्ध व्यापार, साहित्य आणि स्थापत्यकलेसाठी (हंपी) प्रसिद्ध. तालिकोटाच्या युद्धात (१५६५) पराभव.
- बहमनी सल्तनत: अल्लाउद्दीन हसन बहमन शाह याने स्थापना केली. नंतर त्याचे पाच दख्खनच्या सल्तनतींमध्ये विभाजन झाले (विजापूर, गोवळकोंडा, अहमदनगर, बिदर, वऱ्हाड).
४. मुघल साम्राज्य (इ.स. १५२६ – १७०७)
मुघलांनी एक विशाल, केंद्रित आणि अत्यंत श्रीमंत साम्राज्य स्थापन केले.
- बाबर (१५२६-१५३०): पानिपतच्या पहिल्या युद्धानंतर साम्राज्याची स्थापना केली.
- हुमायून: शेरशाह सुरीकडून साम्राज्य गमावले पण नंतर परत मिळवले. (शेरशाह सुरी त्याच्या प्रशासकीय सुधारणांसाठी आणि ‘ग्रँड ट्रंक रोड’ बांधण्यासाठी प्रसिद्ध आहे).
- अकबर (१५५६-१६०५): सर्वात महान मुघल सम्राट. साम्राज्याचा विस्तार केला, मनसबदारी पद्धत सुरू केली, जिझिया कर रद्द केला आणि ‘दीन-ए-इलाही’ या सर्वसमावेशक धर्माचा प्रसार केला. त्याच्या राजपूत धोरणासाठी आणि दरबारातील ‘नवरत्नांसाठी’ ओळखला जातो.
- जहांगीर: न्याय (न्यायाची साखळी) आणि मुघल चित्रकलेच्या भरभराटीसाठी ओळखला जातो. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला सुरत येथे वखार स्थापन करण्याची परवानगी दिली.
- शाहजहान: मुघल स्थापत्यकलेचे सुवर्णयुग (ताजमहाल, जामा मशीद, लाल किल्ला).
- औरंगजेब (१६५८-१७०७): साम्राज्याचा सर्वाधिक विस्तार केला, परंतु त्याच्या सनातनी धार्मिक धोरणांमुळे आणि दख्खनमधील प्रदीर्घ मोहिमांमुळे साम्राज्याचा ऱ्हास सुरू झाला. जिझिया कर पुन्हा लादला.
५. मराठा साम्राज्याचा उदय
- छत्रपती शिवाजी महाराज: आदिलशाही आणि मुघलांना आव्हान देऊन स्वतंत्र मराठा राज्याची स्थापना केली. अत्यंत कार्यक्षम प्रशासन (अष्टप्रधान मंडळ) आणि आरमार उभारले.
- १८ व्या शतकात पेशव्यांच्या (पंतप्रधान) नेतृत्वाखाली, पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धात (१७६१) पराभव होईपर्यंत मराठे ही भारतातील प्रमुख सत्ता बनली.
६. भक्ती आणि सुफी चळवळी
या धार्मिक सुधारणा चळवळींनी देवाप्रती वैयक्तिक भक्तीवर भर दिला आणि जातीभेद व कर्मकांडांना नाकारले.
- सुफीवाद: चिश्ती (ख्वाजा मोईनुद्दीन चिश्ती) आणि सुहरावर्दी संप्रदायांनी प्रेम आणि सहिष्णुतेचा प्रसार केला.
- भक्ती चळवळ: रामानंद, कबीर, गुरू नानक (निर्गुण); तुलसीदास, सूरदास, मीराबाई (सगुण). यांनी प्रादेशिक भाषांना प्रोत्साहन दिले.
निष्कर्ष
मध्ययुगीन काळाने सांस्कृतिक, प्रशासकीय आणि स्थापत्यकलेचा भक्कम पाया रचला, ज्यावर आधुनिक भारताची जडणघडण झाली आहे. भारताची संमिश्र संस्कृती समजून घेण्यासाठी या साम्राज्यांचा आणि चळवळींचा सखोल अभ्यास आवश्यक आहे.